Auraicept na nÉces edited from the Book of Ballymote

About
Manuscript:Book of Ballymote
Siglum:RIA MS 23 P 12
Date:1390s
Annotation:N/A
Editor:Engesland, Nicolai Egjar
Column a
Incipit Auraicept na nEges .i. eraicept, ar er gach toiseach. Cid dianad toisseach seo? Ni annsa. Don tebi ro tebed isin Gaedilg, uair is ed toisseach arr-icht la Fenius iar tiachtain din scoil gusna berlaib ammuich: gach son forrdorcha robae in gach bescno ⁊ in gach berlu, is ed do-radadh isin Gaedilg, conad airi as foirleithiu quam gach berla. Ar gach toisseach didiu, uair is ed ba toisseach laisna filedaib gach son fordorcha do riachtain i tossuch .i. Beithi-Luis ind Ogaim arbithin dorchadad. Cest, cia tugaid ara n-eberar berla tobaide din Gaedilg? Ni annsa. Uair ro tebedh as gach berla ⁊ gach son fordorcha gach berla, fo-〈fh〉 rith ined doib isin Gaedelg ara forleithi seach gach mbescna. Ceist didiu, ina raibi Gaedelg resiu ro tobaidhe? Ro bae emh, ar ni fagbaiter na da berla sechtmogat ar cena. Cest, cia tir i rrugad Gaedeal? Ni annsa. I nEgipt. Ocus cia airm sonnrud? Ni annsa. I mMaigh Ucca i rraind iartharaig descertaig Egiptí. Cia din scoil dus cuaid gu suidhe? Ni annsa. Gaedel mac Eteoir meic Toe meic Barachaim do Grecaib Scitie ` no Scithie ´ .
Column b
Ceist, cia met du n-uch di? Ni annsa. A huiledeto genmotha inni ro thormachtatar filid tria fordorchadh iar torrachtain gu Fenius. Ceist, cia berla duna di berlaibh sechtmogat ro taisealbad do Fenius i tossuch? Ni annsa. Berla Feni 〈.i. Goidelc〉 ar is e 〈Goidel 〉 ba tochu lais dia scoil ⁊ ir e rod n-alt asa oetid ⁊ is e ba soom din scoil ⁊ ar a forleithi seach gach mbeascna ⁊ is e berla toisseach rugad on Tur ⁊ ro bae Eabra ⁊ Greic ⁊ Laitin la Fenius riasu tissad on Scitia ⁊ ni rainig a leas a ndeimniughudh icon Tur, conidh aire sin toisseach ro taissealbad. Ceist, nach raibi isna berlaib ilib ni bad uaisli du ríachtaín i tossuch quam ` .i. inas in ´ Gaedelg? Ni annsa em. Ar a cuibdi, ar a edruma, ar a mine ⁊ a forleithiu. Cid arnad lethiu quam ` .i. inas ´ gach mbescna? Ni annsa. Uair is e cetna bescno rugad on Tur, ba mede combad leithiu quam gach mbescna, conid aen dia taisealbad i tossach. Caide loc ⁊ aimsear ⁊ perso ⁊ tugait din Gaedelg? Ni annsa. Loc di in Tor Neamruaid, ar ís aga arricht i tossuch. Aímsear di aímser chumtaigh in Tuir la claind Adaimh. Persu di Sachab mac Rochemhurcos ⁊ Gaedel mac Etheoir meic Thoe meic Barachaim do Grecaib Scitia. Caidhe tugaid? Ni annsa. Tor Nemruaidh di cumtuch. As-berait araile conid tugait Gae `beascna .i. urlabhar´
Column a
del du dul isin tír i rrugad, conidh he toissech ro scrib i taiblibh ⁊ i llegaibh isin lug sonnrud dianad ainm Calcanensis. Is and ro scrib Gaedel ín Gaedealg. Cid ara n-abar bescna domunda din Gaedhilg ⁊ nach di ata briathar lasna hegnadu eolcha? Ni annsa. Arinní aisnedes du ceastaib ⁊ du chaingnib domundaibh eter tuaith ⁊ eglais. Cid ara n-eper comad borb fiadh Día íntí legas in Gaedhelg? Ní di ata briathar and eter acht do uilideataid na feallsamnachta eter gramadaigh ⁊ dileachtaigh ⁊ rim, amal at-bert in fili:

Foglaím, feallsamnacht is fas,
legeand, gramadach ⁊ gluaís,
litirdheacht leír ⁊ rím—
is beg a mbrig for nimh thuas.
Ceist, nach fellsam〈n〉 acht ín Gaedhealg? Ni annsa em, acht na ndenaid minughdair fri dereadh in domain ar thucait a nderscnaighthí seach na n-ughdaru toisseacha, no is ed as bescna domunda and ⁊ is fhellsamnacht dimhain: índ eireacht ⁊ ind aibres do-rígni neach í n-aigidh na firinní diadha ⁊ daenna ⁊ is ed sin is borb fiad Dia and. Caidi log ⁊ aímser ⁊ perso ⁊ tugait scribínd in Uraicepta? Ni oenlog tra lasna cethri libro, amal at-bert ín fili: A n-as tuíseach, is ed is deghenach, a n-as dedhenach, is ed as toisseach ` .i. a n-as toisseach iar n-urd lebhurda, is ed as dedhenacho arr-icht ´ ` .i. lebor Cínd Faeladh meic Oilella. ´ Log ⁊ aimser ⁊ perso ⁊ tucaít scribínd ín libhuír-sin Cínd Faeladh. Log do Daire Luran, aímser do aímser Domnaill meic Aeda meic Aínmíreach. Perso do Cend Faeladh mac Oilella. Tugaít a scribind a hinchind dermait du beím a cind Chind Faelad i cath Muighi Rath. Ceitri buadha ín catha sin: maidm for Conghal ina gaei re nDomnall ina firindi et Suibní i ngealtacht, acht is ar a mhed du laidib du-roní; ín fear d'Albanachaib do breith ín Erennaich 'na chois dar muír gen airiugudh .i. Dubh Diadh a ainm et a inchind dermaid du bhem a cind Chind Faeladh ar a mhed do fhilideacht ⁊ do bhriathraibh ⁊ do legeand ro thaisigh. As-berat tra augdair na nGaideal Cid ara n-ebairt-seom, as-berat na hughtair ro badar remí? Uair is e Cend Faelad ar-ainíg ín lebar-sa ` .i. brollach ind Auraicepta ´ ocus na ugdair na nGaedheal, ro ba he sein Fenius Farrsaigh ⁊ Iar na n-ilberla mac Nema. Ni annsa. Ar uaisli na haímsiri as-rubairt .i. aímsirí frecnairci, uaír gebidh in aimsir frecnairc arna huilib aímseraib, ut dicitur: Praescens tempus pro omnibus temporibus ponitur .i. sam `l´ aigther in aimsir frecnairc forna huilib aímseraib. Cinnas on ⁊ se ig a rádh int aenfhocul í mbit ín da shillab nach cantar i n-aenaimsir ut dicitur lego .i. leghaím , quando dicís
Column b
le- , futurum est -go 〈 quando dicis - go 〉 , preteritum est le- .i. in tan raide ínt shillaib toisich todachaiche chugut int shillab dedenach ⁊ seachmadhato seachat int shillab thoisenach. Defir on, amal as-bert in Laidneoir: Tempus non diuiditur sed opera nostra díuiditur .i. nochon í in aimsear fhogailter and acht ar ngnimradh-ne. Ni hi dano is frecra dona haugdaraib ro badar i n-aenaimsir ris fen tuc Ceann Faelad in tan ro raidh as-berait auctair na nGaedeal . Cidh ara tuc-somh a ar tus sunna? .i. uair is i i〈s〉 sruithiu i fedaibh ⁊ is uaislí i nguthaigib. Combad si tugait in berla Feni ` .i. berla Feniusa ´ gním n-ingnad n-indligtheach ` .i. is gnim n-íngnadh ´ ` .i. ingnath ara ainmenci, índlightheach ara uaibrigi ´ ` .i. triall for Neam ina corpaib collaidib gan comairlechudh fri Dia. ´ for-caemnacair and ` .i. cumtach ín Tuir Neamruaidh ´ . In Neamruadh sin tra trenfhear sil Adaímh uile ína aimsir e, Neamruadh mac Cuis meic Caímh meic Noe. Ni bai iaramh aenrígh forín doman gu haimsir Nin meic Bel acht mad comhairlidhe ⁊ toisig nama badar and go sin anall. Da comairlidh sechtmogat iaramh ro badar isin domun isin aimsir i ndernad ín Tor. Ba he dano in dara comairlib sechtmogat Neamruad. Trenfear sidhe dano ⁊ fer an i selg ` .i. for aigibh ⁊ fiadhuch ´ ` .i. for mila muige ⁊ arrcheasaib ´ ` .i. for mucaib alltaib ⁊ fornelaib ´ ` .i. for enaib ´ , co mbidis sochaidi do dhaínibh ica leanmain samlaidh co mba lia ` .i. hi sloghaib ´ ⁊ co mba nertmairi oldas comairlid samhlaidh. Conid he do-rimtas ` .i. ro timairg ´ na da comairlib sechtmogat sin i n-aencomairli do dhenum ín Tuir la hua brathar a athar ` .i. la hiarmo derbrathar a shenathar ´ ` .i. la Fallec mac Ragua meic Arfaxat meic Sem meic Noe ´ ⁊ ba he-sen in dara comairlib sechtmogat cena go sin et as-berat-somh iarum co mad aencomairlib ⁊ in〈a〉 nn tuismidh doib uile in Faillec. Is imchomarc sunn anmanda na da fhear sechtmogat lais a ndernad in Tor, acht chena ni airmed scribenna acht anmanda na secht fear ndeg ba haireg〈d〉 u dib ` .i. Faillec, Neamruad, Eber, Latínus, Riabad Scot, Nabgodon, Assur, Ibath, Longbardus, Bodbus, Brittus, Germanus, Garath, Scithius, Gotius, Bardanius, Sardain. ´ acht chena is e in cetri iar ndilind iar n-aicníud ` .i. Neamruadh. ´ Is e sin in cetrí iar n-eladhain in Fallec remraite. Is e dano iar n-ugdaracht ` .i. Nín mac Bel meic Ploisc meic Pluliris meic Agomolís meic Fronosis meic Gitlis meic Terris meic Assuir meic Semh meic Noe ´ . At-cotaidhi-seomh dano anni-sin et as-berat Nemruadh co mbad a ainm-seomh for-beith in gnim-sin. Ad-rodamas ` .i. ro daimed ´ dano do-som anni-sin . Tredhe didiu ara ndernad la claind ndAmhain cumdach in Tuir-sin .i. ar imuamhan na dileand duridhisi ⁊ do dul for Neamh doib 'na corpaib don talmain ⁊ d'urdairciugud a n-anmandh dia n-eís. Conid de sin as-bert Righ Nimi fri muintir Nimí:
Column a
Ueníte ut uideamusconfundamus língas eorum .i. tait co ro fegam ⁊ gu ro melachtnaighem berla ínnani-sin . Ba mor tra cumachta sil Adhaimh ⁊ a nneart isin aimsir-sin ic denum in Tuir co festaís iaramh 〈in〉 ro bhae cumachta Righ Nimhí uaso, con-ruammesc-sen ` .i. con-remesc impu. ´ in tan as-berad neach dib fri aroili tuc damh cloch ba crand do-beread ` .i. na lecca forsa suaitea in chre ⁊ na forcaí dia suaitea, is iat sin croinn ⁊ clocha no imluaighdís eturru ´ . Do-lodar tra filid asin Scithia riab cianaib iarsna gnimaib-sea du cuíngidh fogluma na n-ilberla icon Tur, air do-rumenadar ` .i. ro toimtnigedar ´ ` .i. do-dochusaigedar ´ magen asa fordailte ⁊ iarnechta na hilberla do shil Adhaimh, ro meartais and iarna comlani. Do-lodar iaramh gu Mag Seannair dochum in Tuir ` .i. Mag n-Ucna no Mag nDoraimh í n-iartharthuascert Maigi Sennair ainm sondrudach na rrinni forsata in Tor ´ . Coígiúr ar sechtmogait a lín na filed .i. fear gach berla ⁊ na tri saidhí .i. sai gach primhberla dona tri primberlaibh .i. Eabra ⁊ Greic ⁊ Laidean. Ceithri berla fichet as gach berla dib sen is ed ro fadhladh and. Fenius Farrsaid, is ed ba hainm a tuisigh ⁊ ba sai sen isna primberlaibh . Is e fath ara cuirther primhdhacht i lleith na tri mberla-sin ara med do eladhnaibh do-righnedh estib ⁊ arin cumasc ro cumaiscit tri gach mberla, no dano is arín titul ro scribad estib 'na triur í clar na Croiche ` cid siu na tíssad atuaíd asin Scithia ´ . O na fuair Feníus comhlaínius na mberladh icon tur for-fodh `sgiol◌´ ail a scoil ⁊ a desciplu fo cha ` caith◌◌ ´ ⁊ fo cennadcha ín talman ar gach leath du fhoghlaím na mberla ⁊ ros n-othrastar Fenius etir bíathadh ⁊ étghudh í cén badar oca fhoghlaím .i. secht mberla ⁊ anais Fenius icon Tur ⁊ ad-rotreb co torracht a scol ína dochum di cach aird ⁊ bai ic forcedul hilchenel ín domaín icon Tur inn ead-sin. Conad de sin as-bert i curp libair: Is and ro an Fenius fadesin icon Tur ⁊ is ann ad rothreabh . As-berat aroilí auctair ní raibí neach di cloínd Ionan meic Iafeth meic Noe dia ro ghenedar Greic ⁊ dia ro chin Fenius ic cumtuch in Tuir. Debthir on, ar ní raibí cland⁅h⁆ etir íc Iónan no ní raibi fen ín mac-sin oc Iafeth ut Hieronymus dixit. Ceist, caite genelach Feniusa? Ni annsa. Farrsaidh didiu mac Baáth meic Magogh meic Iafeth meic Noe, no Fenius Farsaidh 〈 mac Eogain 〉 meic Glunfind meic Laimfhínd meic Etheoir meic Agnomain meic Toe meic Boinb meic Semh meic Mair meic Ethecht meic Aurtecht meic Abodh meic Aoi meic Ara meic Iara meic Sru meic Esru meic Boath meic Ríafath meic Gomer meic Iafeth meic Noe ⁊rl. Et dano is Sgithegdha Fenius ⁊ cuga berthar Scithí ⁊ Gothí iarna nge〈ne〉 lchaib et ro badar sil Nae ar ceana. Berla nEbraidí 'na tengtha ro bai isin domun ri araile cumhdach in Tuir ⁊ is ed dano bhias iar mbrath ⁊ as-berat araile co mbad eadh no beth la muintír Nime. Iar tíachtaín tra dona desciplaib co Feníus o foglaim ⁊ iar taispenad a cuarta ` .i. a n-imdechta ´ ` .i. a foghluma ´ ⁊ a n-
Column b
gresa is and sin con-aitchitar gusin saidh ` .i. gu Feníus ´ berla na beth oc neach elíu do thebíu doibh asna hilberlaib acht comad acco a n-aenur no beth, conad airi sin con-airneacht doib ín berla tobaidhi cona fortormaigib ` .i. berla Fení ´ ⁊ iarmberla ⁊ a mberla n-edarscartha eter na fedhaib airegdhaibh amal duiruirmí isin Duil Feadha Mair ⁊ berla na filed asa n-acailled cach dib aroile ⁊ a ngnathberla fo-gní do cach o ilcenela. Goedeal mac Etheoir meic Toe meic Barachaímh di Grecaib ín dara saí ro bai i coemtect Feniusa, conad uadh ro hainmnígead Gaedealg ` .i. ealg airdirc ín-sin ´ ` .i. Gaedheal ros irdarcaistar ´ . Gaedeal d〈a〉 no Glas mac Agnomain no Aíngin mac sen brathar athar do Feníus ⁊ ba sai sen dano cid he. Is e-sside do-rothlaigestar a mberla-sa gu Gaedheal mac nEitheoir conid Gaedealg o Gaedel mac Etheoir et Gaedil o Gaedhel mac Agnon no Aíngín. Belra Fení tra arr-icht sunnd ⁊ iarmberla ⁊ berla n-edarscartha etir na feadhaib ⁊ berla na filed a ceathramad ⁊ a ngnathberla fo-gní do chach a coiced. Fenius Farsaid tra mac Eogeni ⁊ Iar mac Nema ⁊ Gaedel mac Etheoir na tri saidh do-reipsead na berlu-sa ⁊ apud Eotenam ` uel Athena ´ civitatem arrictha. Ceist, caidhead a n-anmann na da chenel sechtmogat o ro foghlaimet na hilberlae? Ni annsa. Beithin, Scithi, Scuít, Germain, Meid ` no Moid ´ Sicil, Hírcaín, Guit, Point, Morain, Lugoil, Circír, Gailli, Paimpil, Luidi, Oigií, Ciclaid, Creít, Corsic, Sardaín, Sicil, Reit, Reicil, Roid, Romain, Inair, Massail, Mair, Maigidon, Morcain, Nairn, Narmaís, Narboin, Norith, Nobith, Barais, Betham, Bretaín, Boid, Maguich, Armoin, Amuius, Goircc, Galaid, Achid, Athaín, Taeasail, Ardair, Alain, Albain, Hircaín, Itail, Esbain, Goith, Guith, Gruind, Sarain, Fraínc, Freisin, Longbaird, Lacdemoín, Lodain, Essill, Tracdai, Troiaimai, Dordain, Dalmait, Dacía, Ethióip, Egept, Bramain, Innecdai. It e-sin tra anmanda na da cenel sechtmogat lasa mbadar na da berla sechtmogat. Fer gach berla tra dona berlaibh-sea, ba he lín na scoile ⁊ tri suidh ⁊ ro faided gach fear dib fria berla ⁊ ni cach comceniuil do-chuaidh and dochum a comcrichi dun fhoghlaim sin acht is cach comberlaidh amal ro gab Cai Caínbrethach, dalta Feniusa, ín dara descipul sechtmogat na scolí. Ba do Ebraib a bunadhus ⁊ ba co hEgeftagda ro faidhedh fo bith is and ro batar ⁅ na descipuil forsin cuaírt ⁊ teora bliadna ⁆ a tusdidhe ⁊ ba hand rod n-alt ⁊ tuargabat fodesin as 〈 a 〉 aetidh, conid de sin as-beir-som i curp libaír .i. Is cach comberlaib do-chuaid and ⁊ ni cach comcheneoil dochum a chriche . Seacht mbliadna tra ro batar na descipuil forsin cuairt ⁊ teora bliadna doib ic taispenad a ngresa i fus iar tiachtain comdar a deich samlaidh, conid de sin as-beir-som thís i curp libhair: A cind
Column a
deich mbliadan iar scailíud doib on Tur for gach leath du-rebeadh doib a mberla-sa . Bai tra cuígíur ar fhichet ba huaislíu dib. It e a n-anmanda for ataít feadha ⁊ taebomna ín Ogaim. It e andseo a n-anmand .i. Babel, Loth, Foraínd, Saliath, Nabgadon, Hiruad, Dabhid Talamon, Cae, Kaliap, Muíriath, Gotli, Gomers, Zru, Ruben, Achab, Oíse, Urith, Essu, Iachím, Ethrocius, Uímelicus, Iudoníus, Affrím, Ordínes. Iss iat-sin anmann ín choigir ar fhichet ba huaislíu bai i scoil Feniusa. As-beraít arailí dano is i-sin in aipgitir arrícht isind Achaidh ⁊ ic Tochur Ínber Moir arraníg Amairgín mac Miled in mBeithi Luís ⁅s⁆ in Oghaím. Cia litir, cía nín, cía son in nach forbaider focol? ` .i. dinin disoil no fern ´ Is cía son ger fo-gabar o nach fuach tren tinnscanar? ` .i. ernin getal. ´ Na coic feadha aireghdai immorro inn Oghaím, ba hon choiciur ba huaisliamh dib ro hainmníghthea: ᚛ᚐᚑᚒᚓᚔ᚜ ` a, o, u, e, i ´ . As-berat araile dano it secht feadha aireghdha filet and ⁊ is on morshesiur ba huaisleam and ro hainmnigthea ⁊ it e ín dana fidh du-formaighet frisna cuíc feda ugut: ᚕᚖ Ceist, caidet airme cinnteacha Tuir Nemruaidh? Ni annsa. A hocht .i. da comairlibh sechtmogat; da descipul sechtmogat; da chenel sechtmogat na ndaene, da berla sechtmogat du berlaib ína scoil; da thuaith sechtmogat las〈a〉 mbatar na berla sin ⁊ na cenela; da saer sechtmogat fría gnim; da aic〈d〉 i sechtmogat eter ael ⁊ bitumaín ⁊ talmaín ⁊ tathluib ina comhegur, da cheim for sechtmoga〈i〉 t inna leitheat amal as-bert:

Airímh in Tuír togaidhí
Nemruaidh, ba dín do dhainíb.
Ceithri cemeand sechtmogat,
cet cemend ar choíc mílib.

Da chomairlib sechtmogat
tugsat saithiú for sluaighedh.
Da berla for sechtmoga〈i〉 t
ro thidhnaíc Dia fria mbuaidhred.

Da gn̅ saer sechtmogat
dona dainib, ba doghraíng.
Da descipul sechtmog〈at〉
faete Fenius fri foghlaím.

Da thuaith saera sechtmogat
fo rofoglaid, fír talman.
Da primshaer ar sechtmoga〈i〉 t
fri heladhaín na n-adhbar.

Da aicde for sechtmoga〈i〉 t
inna cumhat ro ghnathaigh,
eter ael is bitumain
ocus talmhain is tathluibh.

Seacht cumat deg demníghthí
ag Nim suas ím gaeth ngairigh.
Is da cheím ar sechtmoga〈i〉 t
inna leitheat fria aírím.

Aírím in Tuír.
As-berat arailíi immorro is noi n-adhbair nama badar isin Tur ` .i. cre ⁊ uísgí, oland ⁊ fuil, ros ⁊ ael ⁊ sechím ⁊ lín ⁊ bitumain ´ , de quibus dicitur:

Cre, uísgí, oland is fuil,
ross is ael is lín lanchuír,
sechím, bitumaín go mbuaidh:
nai n-adhbaír in Tuír Nemruaidh.
` .i. ainm ⁊ pronomen ⁊ bríathar ⁊ doibriathar ⁊ ranngabthach ⁊ comfhocul ⁊ reimshuídhíughudh ⁊ ínteriacht a n-anmanna-seo: ´ ` Nomen, pronomen, uerbum, aduerbium, partícípium, coníunctío, prepositío, interiectío .i. cetpearsu uathaid: sum .i. ataim , persa tanaisti huathaid: es .i. ata tu , treas persa uathaid: est .i. ata se , cetfear
Column b
illda: sumus .i. atamaít , persa tanaistí: estis .i. ata sibsi ; trés persa: sunt .i. ataít . Sum, es, est a uathad; sumus, estís, sunt a illda. ´ At-taat da earnail forsin n-aibgiteir Laitíndai .i. guttai ⁊ consain. Ataít ` .i. sunt a frithíndleadach Latinda ´ ` .i. a bunadh forleathan; ´ ` totus a bunadh ruidleasa ´ ` .i. dearbadh ín seín ´ ` .i. freagra du thoít na haibgitrech do-beir sund. ´ Coich raínd indsce ín focul is sunt? ` Ar itat ocht ranna insci and ` .i. nomen, pronomen, uerbum, aduerbium, participium, coníunctío, prepositío, iíteriéctió ´ . It e a n-anmand lasin Laitneoir: ainm ⁊ briathar ⁊ pronomen ⁊ doibriathar, rannghabthach ⁊ remshuidhiugud, comhfhocul ⁊ interiacht ocon Gaedel. ´ Is demin eímh conidh briathar ín focul is sunt ⁊ mas eadh cía ball ín brethir? ` Air itait amh a tri í n-uathad .i. sum, es, est ⁊ a trí í n-illda .i. sumus, estis, sunt .i. cetperso ín uathaid: sum, perso thanaisti i n-uathaid: es, tres perso in huathaid: est; cetperso in illda: sumus, perso thanaistí: estis, tres perso i n-illda: sunt. ´ At-taat .i. ata ae í n-aít .i. ata ae dligid í n-aít ín ollaman a inne, no at-taat .i. atai ae uait ar in descipul frisin ⁅ in ⁆ maigistir. A inne beos at-taat a tuitead, do-aitneat, do-aigbead, do-tiagat. A airbert .i. atat í n-aigníudh na guttaighi ⁊ na consaini. Do-tuítead i litrib .i. tinntuit asinn aicniud-sin i llitrib. Do-aitnead .i. taitnít asna litrib-sin i foclaib. Do-aidhbead .i. du-aispenait do eolchaib eistib .i. a cialla ⁊ a caireachtaire .i. fuatha na liter. Do-tíaghat asna foclaib-sin i comighib ⁊ i sreathaibh roscaigh ⁊ fasaígh ⁊ aireactail. Da ernail .i. da fhirinnell, no da fhírínaill, no da fhírdhual, no da erdhul, no da erdhail, no da erdhual, no da orrudhul, no da orrudhedhail, no da orrudhail. Iss iat sin a tri or ⁊ a tri er ⁊ a tri fír nUraiceapta. Cadíad da dual ⁊ tri duail ⁊ cethri duail ⁊ coic duail in Auraiceapta? Ni annsa. Lanfogur ⁊ defogur da dual na nguta, leathgutta ocus mudí ⁊ tinfeadhaighthe tri dual na conson .i. in tan is a ceathair immorro .i. da dual na nguta ⁊ da dual na conson .i. leathguta e ⁊ muiti, air is muít h . In tan is a coic d〈a〉 no .i. da dual na nguta ⁊ tri dual na consan. Forsin n-aibgitir .i. forsind epe audair, no forsind epe íc duar .i. ic foclaib, no forsin epí ic Tur, no ondi as apígitorium .i. in tinnscedul, no is ed aibgiges a mbescna do chach, no aipgitir .i. a〈i〉 bc〈i〉 o〈i〉 r, no is ed aipgiges a Gaedhelg, incipit ailiter , apix a Greic, a be ce de dybum a Ebra. Latíma .i. luaidit inní .i. inna foclu, no a Laidinta .i. on Latíndacht, no a latitudíne .i. on leithet ín bescna, no o Latín mac Puin. Edun .i. ed a oen erniud, no ed a oen an eolaig. Gutta .i. guth fotha .i. fotha ín ghota in sein no guth fuiti iarsani fuidhít gotha treothu,
Column a
no guth seta iarsinni at seta gotha, ut Priscianus dixit: Litera quassi legittima eo quod iter legendi prebeat .i. ín litir amal íntech legenn iarsinní fuires set ín legínd . ` No guth aite ´ ` .i. do-ghniat guth í n-aítt, ´ ` no guthetait ´ ` .i. iarsinní do-etait guth treothu a n-aenur, ´ ut Donatus dixit: Uocales sunt quequidem profertur ⁊ per se sillabam facíunt .i. atat na guthacha is iat- side do-urgbad treothu fein ⁊ do-gníat sillaib a n-aenur . Consain ` .i. cainsuin ´ ` .i. suin taitnemcha, ´ no consaín onní is cónsonantes comhfhograightheacha .i. fograigít malle fri guthacha, no consain .i. com a sain .i. tercfograightheacha ar bec a fogair a n-aenar. Cid ara n-eibert-sium guta ⁊ consain , uair guta uathaidconsain ilda? Ni annsa. Guttaí ⁊ consain is mhaith and. Cidh ara n-ebairt guta guthfotha no guta guth fuidhít, ar ní fotha ín guth do feín, ⁊ ni fuigheand guth trít feín? Cid ara nd-ebairt-sium consaín comfograighthíd, uair ní comhfhogur in consaín fria feín no fria guth? Ceist, caíte ín condelg ín etechtu in chéternail ind Auraicept〈a〉 ? Ni annsa. Fors is fer〈r〉 a fís is edechta saín, ar ní maith anfhís. Cid ara n-eabairt guta .i. guthshet, ar ní set is i fen. Caide ruidhles ⁊ dileas ⁊ coitchinn ⁊ indles ín focail ís guta? Ni annsa. Ruidhles di guthshet, uair etaidh guth a haenur. Diles di guth fuíít, uair nos foidend feín. Coítchinn di .i. guthfotha, uair is fotha hí isna foclaib. Índles di immorro guthfotha, uair ní fota hí íntí feín. Cid ara n-ebairt aibgitir epe ic Tur, ar ní 〈 and 〉 tinnscaíntea na h-aibgitri amal as-bert Feníus ba saí isna tri berlaibh cíd siu tissad a tuaid ⁊ ní saithí cen aipgitri. I nDachia immorro arr-ichta aibgitri in domu〈i〉 n. Cetdoichnedh ⁊ cía dichnedh ind Auraicept〈a〉 sunn .i. a cetdoichnedh for .i. ar in focul, a chetdichneadh dano .i. epe augdair .i. tepe i⁅n⁆ n focul fadesin. Atat dano di ernail forsin Beithi-Luís-Nin in Oghaím .i. feadha ⁊ taebomnaí. Dano i da n-ui ín sein uea caingen .i. ín caingean forsin Beithi-Luís-Nin in Ogaim ` .i. inn oguamma ´ , no forsin bitheolus litterdha inn Ogaim. Fedha, fidh immorro, do-rimter da gne for suidiu .i. fidh saerdha ⁊ fidh aicenta. Fid saerda .i. fid inn Oghaim ⁊ fid aicenta fid na caille. Fid saerda immorro feghthair da gne do bunad oca. Fidh didiu ondí as funo fograigim : no ondi is fundamentum .i. fotha ⁊ is coitchend do fhid saerda ⁊ do fidh aicenta in bunad sin .i. fundamentum. Fid dano fo edh a inne etir saerda ⁊ aicenta . Fotha dno a airbert etir saerda ⁊ aicenta. Ingnad cidh fo dera na da bunadh icon fid saerda ⁊ aenbunadh icon fid aicenta .i. funo ⁊ fundamentum? Ni annsa. Funo a dualus foghair ⁊ fundamentum a dualus fotha ⁊ caitchend do fidh saerda ⁊ do fid aicenta .i. fotha. Fidh .i. fedh ae uair itat coic ae and .i. ae ailes ⁊ ae chanas ⁊ ae aiges ⁊ ae mídes ⁊ ae suídes. Æ ailes d〈a〉 no .i. í ceí〈n〉 mbis for menmain, ⁊ ae chanas ica gabail ⁊ aei aighes ic cuinchidh a lloige ⁊ ae mídheas íma meít no imma laighedh ⁊ ae suidheas iar n-icc a loigi. Taebomnai .i. taebuaím n-ai, no do thaebhaib na n-omnadh bít .i. do thaebaib na fídh n-aireghdha bíít, no taeb
Column b
omnai .i. toba damna .i. iarsinni teipiter damna na focul eistib. Cid dia n-ebairt taebuaim n-uí .i. taebuaim n-airchedail, air ní fil int airchetul inna n-ecmaís na taebomna. Cid ara n-ebarthar do taebhaib na n-omnadh .i. na feadha, ar ni do taebhaib bit acht rempu no 'na ndhiaidh isna foclaib bit na taebomna. Toba nanma immorro, is e a ruidhles ín focail sin. Freagra du breithir tug isin aibgitir Latindaí ín tan ro raidh .i. itat da ernail forsin aib⁅i⁆ gitir Latinda. Fregra du aicníud immorro tuc ín tan ro raidh: Atait da ernail forsin Beithí-Luís ín Ogaim . Cuín is aenna ín Beithi? Ni annsa. 〈A 〉 huilí. Cuín as deda? ` .i. feda ⁊ taebomna ´ . Cuín as treda? ` .i. fedha ⁊ forfedha ⁊ taebomna ´ . Cuín as ceathair? ` .i. tri aiccmí na taebomna ⁊ na deich feadha airegdha ´ . Cuín as choicdi? ` .i. fedha ⁊ forfedha ⁊ tri aicmí na taebomna ´ . Cuin a〈s〉 sedha? ` .i. na tri foilcheasta inn Ogaim ´ ` .i. ᚛ᚍᚎᚁᚂ ´ ` i p ´ . Cuin a〈s〉 seachta? ` .i. teora fuiltí índ Auraicepta ´ ` .〈i.〉 huath ⁊ forsail ⁊ arnin. ´ Huath cetumus: is ed fhuilleas b co ngeib greim p , amal as-bert in La〈i〉 tneoir: b cum aspiratíone pro p ponitur .i. samhaighthír b cu tínfiudh ar p conid fuilleas h, ar is p tínfedh ín Gaedhil. Forsail in fuilled eile. Do-beir cumang fedha forín son dia fot amal ata sron, slog ⁊rl. Arnin, is e in tres fuilled. In baile a rreagar a leas da thaebomna geibidh greím ín dala n-aí arnin, ut est ceand ⁊rl, ar ni bhi eamhnad in n-Ogam. Trí foilcheasta inn Oghaím .i. ceírt ⁊ gedal ⁊ straiph. Ín baile i mbi c ría n-u is queirt i〈s〉 scribhtha and, ut est cuileand ⁊rl. In bailí í mbi n ria g is gedul i〈s〉 scribtha and, ut est uíngi ⁊ cuíng ⁊ cíngít ⁊rl. In baile í mbia s ria d 〈is 〉 straiph as scribtha and, amal ata stan, stial, ⁊rl. Da earnail forsna consainib laisin Laitneoir .i. lethgutai ⁊ mutti. Inna lethgutai ceatamus, a tuistidi rempu. In muite immorro, a tuistidi ina ndiaid do suidib. Da ernail dano .i. da firdedail didiu forsna consainib cumaidhi lasin Laitneoir ` .i. lasin litertreoraidh no lasin legtreoraid no lasin leatanthoirnidh ´ .i. lethguttai ⁊ muitti. Lethgutai .i. lethgotha fo-certad dia fograigud, no luithguith, no lethguthait no lethguth〈sh〉 et no lethguthfotha ⁊ ni hiarsanní co mbad leath gotha co cert no beith intibh acht nad roichet lanfoghur, unde Priscianus dixit: Quicquid ín duas partes diuíduntur altera pars dicitur semís .i. secip ní fodhlaidir í ndibh randaib, raiter ín dara rann gu rub leath , ut Priscianus dixit: 〈 Semideos et semiuiros apellamus 〉 non quia demediam partem habent deorum uel uíuorum sed quia pleni díi uel uírí non sunt .i. cía raidhiter iarum lethfír ⁊ lethtíí ní arsinni bhatis dii leithfír no batís lethfír díí acht nachic comlana . Is amlaid sin na leathghutai nída comfhocail, ut Donatus dixit: Semiuocales sunt que per se quidem proferuntur ⁊ per se sillabam non faciunt .i. atat na leathghutai na hí do-urgabtar treothu fen . Qui〈c〉 quid asperum dicitur audítus expellit .i. innarbaid int eisteacht
Column a
secib ni raiter co hagarb . Muití .i. mífothai no maitha no maidthi .i. bec caithte a fogur, no mette, no moíte na gotha a mbeith maraen friu, no onní as mutus .i. amlabar ⁊ ní airsinní batís amlabar di raith, air ítat a fhoghuír íntib cidh diat becca, ut Priscianus dixit: Informís mulier dicitur non quia caret forma sed male formata est .i. at-berar ín bannscal dodheilb ⁊ ní iar-sinní seachmallas o dheilbh acht mídhealb fuírrí nama. Is amlaidh sin iarum na muítí nídat nemfograig acht is terc fogur íntibh tantum, unde mute .i. mífotha dicuntur ut Donatus dixit: Mute sunt que per se nec proferuntur ⁊ per se sillabam non faciunt .i. atat na muítí ⁊ it e na denat ín sillaib treothu fen ⁊ noco turcbaiter treothu ⁊rl. Na leathgutaí chetamus .i. ín cetna ae for seís no ín cetna fís, no in cetna amus forsin n-asneís. A tustidí remibh . Na muiti immorro, a tusíidí ina ndiaidh i suídhibh .i. isna feadhaibh dlightheachaib. A tustíghthídí .i. ín lucht ota a teasargaín no a tinnscital .i. a nguthaidhe. Cid ara n-ebairt a tustídhe 'na ndiaidh maso thustidhí tinnscital, uair ní gnath in tíndscedul fo dheoidh? Ni hedh eimh as ail do-sum sund ar ma〈d〉 tustidí in tinnscedul etir, acht mad ae ro scichestar inna menmain .i. dliged gotha fil í tosuch na leathguta do airisin leis fo dheoidh ⁊ in dliged consonata fil intib fo deoidh do chur uad pri us. Nirbu immaircidí son lasin nGaedel, ar mbad aicnead doib dib linaib a nguth remib ⁊ ína ndiaid air is ed rob ímaircídi la suidí co mbadh an toseach do-airesedar lais ⁊ an dedhinach du chur uadh conid muiti uili Beithí-Luis-Nin in⁅n⁆ Oghaím, acht feadha nama. .i. nirbo im `airgidi-seom´ airgidi ` .i. nír bu em ae aireíc son ´ ` no nír bo eím aireachtain suad son ´ ` no nír bo ímuca urasa soon ´ ` no nír bo uca immorro soon lasin nGaedel ´ ` no nochor bo reím im gothaidhí ´ ` .i. lasin ngaeth dul ´ ` .i. lasin fear iga raibi in dul gaeth ´ armad aicneadh, no armad ae gnithi doibh dib linaib .i. duna lethguthaibh ⁊ dona muitíbh. A ngotha remibh ⁊ ina ndiaid ` .i. remib ⁊ ina ndhiaid ´ ` .i. remib dona lethguthaib ⁊ ína ndiaidh dona muítib. ´ Acht ata acht leam and cheana ⁊ is ed robo em airechtaín suad la sen co mbad ind ae ro sechastar ína menmain ` .i. ín guth fil isin leathguth ´ no airised lais fo dheoidh ⁊ a ndeidenach fuach do chor ae int shuadh .i. ín taebomnai do chor ar tus conod mi-aít labartha ín bitheolais litterda ín Ogaim. Acht feadha nama, per inistrofen a ainm sin .i. traide den impsoud .i. amal ata l co mbadh le no beith and ⁊ n co mbad ne no beth and. Cid armad fearr leis-sium a mbith comtís muítí huili quam ` .i. inas ´ a mbeith leathgutai ⁊ muítí amal ⁅ ata ⁆ ro batar icon Laitneoir? Ni annsa. Ar sechem Grec, ar ní filet lethgutai la suidibh ⁊ roba do Grecaib do Feín〈ius〉 , no dano is ar uaislí uírd na nGrec ut dicitur: Omne uile pri usponitur, omne bonum postponítur .i. samaigthir gach ndereoil
Column b
ar tus ⁊ gach saínemail co forbu . Innscí tra, cís lir ínnscí do-chuisin la Feni ` .i. ifin che ´ ? Ni annsa. A trí .i. ferinnscí ⁊ baninnscí ⁊ demhínsce lasin nGaidel `c´ .i. mascul ⁊ femen ⁊ neodar lasin Laitneoir. Ceist, caide deochair eturru? Ni annsa. Nos deochratar a trí urluímí índsce .i. híc, hec, hoc .i. is e, is i, is ed .i. is e ín fear, is i ín bhean, is ed ín neam. Ceist, cuín immairigh etir in innsci ⁊ ín duil dia n-innisin? Ni annsa. Ín tan feadaír a hínsci choir fuirri íar n-aicníudh. Ní imaircidi immorro eturru ín tan feadair ínnsci for a n-aill .i. ferínsci for baninnsci no baninscí for ferinsci no deimínscí for neachtar n-aeí. Feadair em ferínsce for banínnsce ín tan as-berar ís e in banmhac-sa, ` ut dixit poeta ´ :

Dia mbadh missi ín banmacan
no cechraínn cach faelmacan.
Fer nad fintar gu gcluinnter,
slancheill chein duib, a muindter.
Fedair dano banínnscí for fearinnsci ín tan as-berar is i ín gabur :

Is i ín gabuír uair is each.
Is e ín gabur cíd meighleach.
Is i in chorr cid reil nos rel.
Is e in mintan cid banén. ` .i. fo feghthair ´
Fedair dano deiminnsci for ferinnsci no baninsci ín tan as-berar is ed a cheann sech is ceann fír on no mna, ut dicitur:

Ceand mna ro maímair mo mod.
Dos far〈r〉 aidh don, ni deilm ndil.
Is ed ceand is grannium saín
do neoch fil for muín fo ním.
Fedaír dano baninnsce for deiminnsce ín tan as-berar is i ín chloch, ut dicitur:

Is he ín lia, lith ro las
iar srethaib suadh ín senchas.
Is ed onn iar n-aicneadh ail.
Is i ín cloch iar saerdataid.

Is e ín daigh derg dighdi dath
frisna geibthi cath na cith.
Is ed ceand is chaemu cruth
fail gu mbruth forsmbroeníu bith.

Samail a dealba can chleith
Ealbha íngine Idhaidh.
Frí goír ngrení glaine ar gurt,
is frís samlaim a caemtucht.
Mad iar n-urd choir na ndula, immorro, ní ainm ferinnsci no banínsci acht du neoch du-fuisium ⁊ o tuisimar ⁊ ba deme cena aicneadh na huilí. Du-epenar dno deminnsci a ferinnscí no a baninnsci. Do-epenar dano ferinnsci ⁊ baninsci a deíminnsci, amal ata isna rannaibh ⁊ it he sin na deime tebede ⁊ na lanamna deme ⁊ a ngeni-se. Inscí .i. scientía ` .i. ecna ´ a bunadh Laitne. Scothegna a airbert. Innísche a inne .i. ínnisíu iar caei iar conair: conar .i. ceangar: tra .i. dorrae cucunn no durae uaini .i. inn asneis; no tra 〈 .i. 〉 a trí .i. na tri hinnscí .i. ferinsci ⁊ banínsci ⁊ deímínsci. Ferinnsci immorro forinnsci no firinnscí no fo〈f〉 herinsce no firenninnscí no ferdha innsci no ferr índa innsci na mmna no ferínscí nama bis . Baninnsci dano .i. baninnscí .i. ba⁅n⁆ fir no buan innsci no bonenninnsci no bona scíentía .i. dagfís no
Column a
fo ínnscí in fír bís innsci na mna. Deminnsci dano .i. deím ínscí, no deme ínscí, no deímínscí fuirno ín dem is onní as dem〈o〉 .i. dighbaim ita, no dibeo ínsci .i. insce dimbeoaighthi .i. ní hinsce sluinnes du bíu. Cuín is erlunn? Is erlonn em in tan dos bere fri a n-aill, ut est: is e ín fear ⁊rl . Is etargaire dano et er fhemen ⁊ mascul ínsin no is etargaire ín tan deifriche fri neach n-ailí co n-anmaim a athar senrud. Innscí ín tan as-berar is e nama gen eraill maille frís, ut Priscianus dixit: Oratus est ornatío congrua dictionum perfectam sententiam demostrans .i. ata in innsci ordugud comímaircide na n-epert faillsiges in ceil foirbthi . Erlonn inund eter da erlonn nachit inund .i. fri se no fri sed, air ni erlonn is sed, 〈 acht 〉 is remshuidiugud. Ferinnscí aicníd: is e in fer. Ferinnsci saerda: is e an neam. Baninnsci aicnid: is i in bean. Baninnsci saerda: is i in chloch. Deminnscí aicnid: is ed an neam. Deminnsci saerda: is ed in ceand. Aicneadh caem and ⁊ aicned etigh. Aicned caemh cetumus: is i a sron no a suil na mna. Aicned n-eitigh immorro, is i a fhiacail no a bhel na mna ⁊ is cail gotha fodera sin .i. ní ní acht neamgnathugudh amal atat na focail berlaí na athgennmar .i. nít binne lenn uair nis gnathaigem. Mascol ⁊ femen ⁊ neodur lasin Laitneoir .i. mas fear ⁊ cul comet, no comfhiscol .i. moo a fís ⁊ a col quam col na mna, no is onní is masculínus .i. masculíni. Femen dano .i. femder .i. feme Graece, uírgo Latine: ander gach slan. Femdeir didiu .i. ogh-ingen, no femen quasi femer .i. a femore .i. femur .i. slíasat, air ís and is ben-si in tan fo-gnaithir dia sliasaít no femen .i. flesc no maitnechas unde femina de flescda no maithchnechas dicitur, no is onní as femin〈in〉 a, femína .i. banda no banecoscda no bangnethach no bangnímach. Neudur .i. ni fetur cía cenel, uair nach si no se, no neutur onní as neutrum neimneachtardha .i. nec hoc nec illud .i. nec masculinum nec femíninum. Ceist, onní a〈s〉 scíscor, com〈a〉 írcím. Caíte deochair eturru? Ni annsa. Nas defrigidar a tri urlund innscí .i. a tri remslonnudh .i. sloíntí rempu .i. ríasna hínscibh .i. is e is i is ed: acht ata urlaind sin a tinnscedul a nd-edargnu remsluínd dona foclaib ína ndiaidh; ⁊ ínsce femen ⁊ mascul ⁊ neutur tuicthear trethu. Etardheilighther dano eter na tri cenelaibh. Ceist, cuin imaric ` .i. cuin as aenaírectain suad ´ eter in inscí ⁊ ín duil dia n-innísen? Ni annsa. Ín tan fo-gabhar a hinnscí choir fuirrí. Acht do neoch do-fuisim ⁊ o tuisimar atat da thuísmíudh and, tuismíudh aicenta ⁊ tuismíudh saerda. Tusmiud aicenta geine .i. mac sceo íngean o mnaí. Tusmíud saerda .i. fer o thalmain, amal as-beir Uraicept: mor easba ín talman meni tusmedh clanna. Cetheora fodhla saerdhatadh .i. deifir rainne ⁊ tugait binnius〈a〉 ⁊ illugud labartha ⁊ cuimrí raid. Deifír rainni, ut est: is e ín banmac-sa .i. din raind oigi fil ann isin ingin is
Column b
ainm. Tucait bindiusa, ut est: is i ín g〈h〉 abair ⁊ d'eoch ban is ainm .i. goar .i. solus isin Fenichus ` no isin Breatnais ´ co tuc in file be fris ar ttucait mbinniusa. Hilugud labartha, ut est, is ed a cend ⁊ is liate in da urlabra. Cuímri raíd, ut est: rusc immí ⁊ criathar arba , uair ro pad emilt rusc im ímim ⁊ criathar ím arbor do rad, air it e da modh labartha fil and .i. modh n-aicenta ⁊ modh saerd⁅h⁆ atadh. Secht n-eatargaire tra do-chuisneat .i. a ngrad condeilg lasin Laitneoir is eatargoirí a n-ainm lasin filid. Etargoiri ín íncoisc i persaínn. Etargaire n-ínchoisc persaínní. Etargoire persaínní i ngnim. Etargoire persainne i cessadh. Etargaire derscaigti i nderscugud .i. p〈o〉 ssit ⁊ comparaít ⁊ superlait lasin Laitneoir .i. fothugudh ⁊ forran ⁊ formoladh lasin filid. Maith ⁊ fearr ⁊ fearr-son lasin nGaedeal. etargoire meite i mmetughudh. etargoire lughaghthe i lugugud. Etargaire n-ínchoísc hi persaínd cetumus:

unnse ` .i. in fer ´ ,
unnsi ` .i. in ben ´ ,
onnar ` .i. in nem ´ .
Etargaire in inchoisc persaínní:

me faden,
tu faden,
he fadén,
sinní fadesin,
sibsi fadesin,
siat-som fadesin.
Etargaire persainní i ngnim:

da-rignius ,
da-rígnis ,
da-rigne ,
da-rignísam ,
da-rignesaib ,
da-rigensad .
Etargaire persainní i cessadh:

rom char-sa ,
rot char-su ,
ro char-som ,
rom char-ne ,
rom charabair-si ,
ros carsad .
Etargaire derscaigthi i nderscugud .i.

maith ⁊
ferr ⁊
ferr-som
` .i. lasin nGaedel coitchend a n-ecmais in filed, fothugad immorro la sídhe ´ . Etargaire mete i mmetugud:

mor ⁊
moo ⁊
moo-som .
Etargaire lughaighthi i llughugudh:

bec ⁊
lugum ⁊
lugu-somh .
Secht n-etargaire .i. i〈s〉 soighthi dia mbe inna eolus, no is saighthi dia mbe i n-aineolus. Etargaire .i. isinn etechtu ata .i. isin sechtmad ernail ín sechta ita in congaelg- uile, ut est: Pars pro tota ⁊ tota pro parte .i. in rand dar eis na toíti ⁊ ín toít〈i〉 dar eís na rainní . Etargaire .i. etardheiligh〈th〉 i i treidhib ⁊ et `ar´ gairí .i. gair guth .i. etarghnughud ín ghotha an `d´ sin, no etargleodh .i. iar ngleodh a fheassa etarru. In chondealg lasin Laitneoir is etargoirí lasin filid. ` filidh .i. fialsaighi ´ no fialshuighí , no fi ani aerais, ⁊ lí aní molais, no fili onni is philosophus .i. fellsamh ar dliged in filed guru fellsumh. Cidh ar nach treidhí lasin Laitneoir ín condelg, amal as treidhí lasin nGaedel inn edarghoirí .i. meid ⁊ inni ⁊ ínchosc? Deighí immorro lasin Laitneoir .i. meid ⁊ inní namma .i. bonus ⁊ malus is i in indi, magnus ⁊ mínus is i in meid. Is ed a inní lasin nGaedel .i. maith ⁊ olc immalle . Is í a meíd .i. mor ⁊ beg ⁊ is mor lais-sium a ínbeg í coneilg in neich is lughu. Inchosc immorro agon fhilid, ni condelg eside etir lasin Laitneoir, acht pronomen ⁊ uerbum. Cidh fodera do-sumh a radh a ngradh conde〈i〉 lg lasin Laitneoir is edargoirí a ainm laisín filid ⁊ ni fuil acht trí graidh condeilg lasin Laitneoir ⁊ atat secht n-etargaire icon filid? Ní dia chutrumugud eim do-sum dano, acht ita etargaire lasin filid is condelg lasin
Column a
Laitneoir .i. etargoire derscai⁅n⁆ gthi í nderscugud. Ni cách etargaire is condeilg ⁊ is cach condealg is etargaire. Cidh ar madh condelg las-sium posit? Ni annsa. Ar is i as fotha ⁊ ata derscughudh dí, ut dicitur: airím fri unair, ut est: Unus non est numerus sed fundamentum numerí .i. nochon fhil ínt aen co mbad airím, acht ata conidh fotha airim ⁊ amal ita alt icon Gaedhel, ⁊ ní dech fadesin, cídh la deochu ad-rímther ⁊ tria saerdataid ínsin .i. ínt alt aicenta immorro de posit. Cid arníd ainm comparaití do-berat-somh forín condelg uilí? Ni annsa. Poisit cetumus: ín derscaigh do ní. Superlaít dano: ni derscaigther dí. Comparaít immorro: derscaighidh dí neoch, derscaigther dí, conid airisin is ainm foriata ín condelg. Caite condelg ceillí cen son ⁊ condelg suin cen cheill ⁊ condelg suin ⁊ ceillí molle? Condelg ceillí cen son, ut est:

bonus,
melíor,
optímus
. Condelg suín cen ceill, vt est:

bonus,
boníor,
bonímus
. No bhiadh iar sun saín ⁊ ní fil iar ceill. Condelg suin ⁊ ceilli malle, ut est:

magnus,
maior,
maximus
. Is i ín sin in condelg techta. Bid dano maith ⁊ ní bi derrscugud de, ut est Deus. Caíte deochairther se ⁊ uinse? Uindse cetumus: sluind persainni 〈sain〉 raidchi insin, ut dicitur: unse uaít ín fer-sa saindríud cona anmaim, ut dixit poeta:

Unse chugut ín gillgugan ,
mac rearrgugan.
Bid can maith lat ar cíngugan,
a ceallgugan.
Sluínd ceinniuil immorro amal ata is e ín fear ⁊ ni fes cía saínríudh acht is fer tantum. Cidh fodera ind irlond conidh innscí ⁊ conidh etargaire .i. ín tan is innsci is ac sluind innscí bis, acht isa oen ⁊ at-berat is e in fer uair is erlond i suidhíu. Is ann is etargaire ín tan as-berar unse. Sluind ceneoil amal ata ín etargairí ínchoísc i persaínd .i. isin persaind feín íta a hinchosc co n-aichniter trít ic sluind cetpersainde ⁊ persainde tanaisti ⁊ tres persainne atat na hetargaire uilí. Cidh arnar ba leor leis-sium a rad me í n-etargaire ínchoísc persaínne? Ni annsa. Etargaire deifrighudh na persainne tria hinchosc dí fadeín .i. in chétpersu uathaid, conarbo leor a radh me co n-abair me fadein , air is demniti ⁊ is deligidí fri cach persaind a radh me fadeín , ut dicitur: ímponendo egomet ipse enim ego feci ⁊ non alius cum dicitur egomet uair is me feín ⁊ ní neach elí ín tan as-berar egomet. Quicquid iteratur ut firmus fiat .i. biaid corob demníte gach ní athairrígthir . Fo-gabar dano in comparaít cen phosit, ut est: Dulcíus est Mare Pontíum quam cetera maría .i. i〈s〉 somillsi Muír Poínt andat na muirí ar chena ⁊ condelc ín etechta ínsin. Condelc ín etechta dano ín cetna ernail ín Auraicepta .i. fors .i. ferr a fhís. Is etecta ínsin 〈ar 〉 ní maith int anfis. Fínít primus liber. Incipít do lebur Ferchertne. Loc don libur-sa Emain Mhacha. Í n-aimsir Conchoba〈i〉 r meic Neassa. Persu do Ferchertne fili. Tucait a denma du breith aesa faind ⁊ borb for seis.
Column b
` lebur Ferchertne ´ Seachta frisa toimsiter Gaedhelg .i. fid ⁊ deach, reím ⁊ forba〈i〉 dh, alt ⁊ indscí ⁊ etargoirí. Seachta .i. septím a bunadh lasin Laitneoir. Seacht n-ae a hinní .i. seachta da aeib doimiter and. A airbert .i. a airimh .i. secht primeillge na filidechta no brosnacha bairdne no secht n〈d〉 eich na filidhechta i n-ecmais dialta, ar ní fil ín sechta annside. Is aire ro facbadh. Coitcheand ⁊ diles ⁊ ruidhles co n-adar don focul is seachta. Coitchend do cach airimh sechta. Diles do a secht diuidib. Ruídhles do ín cétairimh secht `a´ frisa nd-ebradh .i. fri secht laithib na sechtmaine. Innleas a tabairt for airimh n-ailí acht for a secht. Tomus .i. mensura a bunad lasin Laitneoir. Toímes a hinní. Toímhes a airbert .i. to tenga ⁊ meas airi fen .i. meas do-ghnither o theangaidh. In gne no ín cenel tomhus? Is cenel eímh. Ceist, caitet a gnee? Ni annsa. Tomus filidechta ⁊ tomus bairdní ⁊ tom us prosta. Cadé ruidhleas ⁊ dileas ⁊ comt ⁊ índles hi tomus? Ni annsa. Ruidhles do filidecht .i. a breith ría secht. Diles do bairdní .i. a tomus fri cluaís ⁊ fri coír n-anala. Cointchend immorro de prois o dhialt immach. Indles do sen immorro, air ní fil alt and. Seachta fo secht for sechta inso sis. Fidh .i. fundamentum a bunad Laitne, fo edh a hinni, fotha no fidh ae a airbert. Ruidhles ⁊ diles ⁊ coitchend índiles do fedhaib ` .i. ruidhles do fhedhaib aireghdhaibh, diles do for〈fh〉 edhaib ´ . Coitchend immorro do thaebomnaib acht huath. Índles do sen immorro, air ní taebo⁅i⁆ mna etir, ut est: h non est litera sed nota aspiratíonís .i. nochon fhuil h co mbad lítir acht ata conídh noít tínfídh. Tínfedh .i. a tíníudh feadh .i. nemnígudh feadha do radh friu sin uilí. Is ed is ruídhles ⁊ is diles ⁊ is choitchend doib. Deach dano troich ` no ar frithindlidhach ´ a bunadh Laitne. Degfuach no defuach dano a hinni. Dibh uaighthir immorro 〈a 〉 airbert in tan i〈s〉 sreath. Caíte ruidhles ⁊ diles ⁊ coitchend, índles isna deachaibh? Ruidhles doib a n-anmand fein do rad fríu amal ata dialt. Diles doib dialt do radh fri cach n-aí dibh, air is dialt du-formaidh gach n-ae dib for arailí. Coitchend doib deich do radh fri cach dib. Indleas do dhialt immorro deach duna secht ndeachaib ele do radh fris, air ní fil alt and. Reím dano .i. re huamma ai a hinni in tan is filidecht, re huam in tan is bairdní .i. ní huaim tomais dligthig. Reím dano .i. raid uaím in tan is phrois. Reím dano a airbert, diall no tuiseal a bunadh, no reim onní as robamus .i. comhshuidhiughud a bunadh. Ruidles do reim do fid for fid i filidecht. Diles do taebreím ceatharcubaid filidechta ⁊ bairdne. Coitchend immorro do reim suín cen cheill ⁊ do reim suín ⁊ cheilli immaille. Diles do prois. Índles immorro do reim suin namma, uair ní filltir. Cid do-sum nar bo lor lais a radh me namma co nn-earbairt me fadein, ut supra? Ceithri gnei immorro for prois o
Column a
reím .i. reím suin, amal ata fer . Is as remnigther. Reim ceillí, amal ata Patraic. Ni airicar a reim suin, air is aendealb fora ainmnid ⁊ fora g〈e〉 nitil. Reím suín ⁊ ceillí amal ata Fland , Flaind . Taebreim prosta .i. me fadein , ar is taebreím cach ní nach lanreim. Treda ara togarar reím .i. reím as, ut est fer , air is as remnigther. Reím índ, ut est fír , air is ind reimnigther. Reím as ⁊ ind malle, ut est: ín fer .i. a ainmníugud ⁊ a ínchosc ann malle. Reím dano ceim a airbert.

Bellat mathair Niu〈i〉 l neimnígh
do chloínd Laítín langeimligh
fuair bas i llo grene glaín,
cele Feníusa Farsaid.
.i. reim do fidh for fidh, ut est:

Sian sleibi sirlata serínd
senshaill senim snechta snac
slisiu slice samad saball
snaithe snithé saland sacc.
Forbaid dano ` .i. aiccentus lasin Laitneoir, ´ a bunad onni is fírmaríus .i. ilghnuíseach. . Forbid ` .i. forin focul ´ no for fut no for cumair. Forbaid no forbeoidh no forbaid a ínne. Forbeoidh in tan is forsail .i. sail faír no forsail .i. is for fuillíudh, iarsanní fothaighes ín focul for fut. Forbaidh dano forbaidh in tan is dínin dishail .i. sech nín ni sail acht duir, no dínin dishail .i. diseín di-fuillíud .i. nemhfhuillíudh. Forbaidh dano .i. fair bidh in tan is ernin .i. ernid nin no fairnín . Forbaidh dano .i. for 〈fh〉 idhbait a airbert. Ruidhleas do forsail, diles do ernín a beith for fut no for gair. Coitchend do dinín disail, no dona huile forbaigibh forbaid do radh friu. Indles immorro do forbaid dib dul i llocc arailí .i. do da forbaid na nguthaige ⁊ d'aenforbaid na taebomna .i. forbaidh uathaid ⁊ forbaid ilair no ilair for uathad, no forbaid fuít for cumair, no índles gan a fuath do sgribeand. Alt onní as altus .i. uasal a bunad lasin Laitneoir. Alt dano onní alteir ína m〈en〉 main a inne. Alt co feser immorro a airbert .i. co feser cía halt aircetail bera fri sechta .i. i〈n〉 nath, inn anair, inn anamain, ín laidh, in setrad, in saínemain. Alt in anma prosta ín re n-aimsire bis eter ín da s〈h〉 illaib a inní. 〈Alt 〉 co feser a airbert. Caité ruidhles ⁊ diles ⁊ coitchend 〈⁊〉 indles alta? Ni annsa. ` Ruidhles ´ .i. do aiste do alt filidechta. Diles immorro do alt bairdne .i. do aiste. Coitchend indles do fhoclaibh na proise .i. coitchend do cach focul í mbiat alta. Índles immorro do dialt, ar ní bi alt and. Indsce dano .i. scientía a bunad Laitne. Ín deschae a ínne. Scothecna a airbert. No ínsci, co feser in aisti urdalta .i. co feser in si no in se in aisti bera fri sechta amal ro ghabh: is e in uath , is i in laid . Indscí ín anma prosta .i. ferindsci ⁊ banindsci ⁊ deminsci. + Cate ruidles ⁊ diles ⁊ coitchend 〈⁊〉 indles na hínsce? Ruidles don insci aicenta caemh. Diles don insci aicenta ecaem. Coitchend índles don ínsci saerda .i. coitchend ara gnathugud. Indles immorro ara aindilsi. Etargaire dano onní is etargradímus .i. foruaslaigeach . Etargnaghudh gotha a inne. Etardeliugud a airbert. Cate ruidles ⁊ diles ⁊ coitchend ⁊ indles etargaire? Ruidles do etargaire derscighthigí i nderscughud, air is i frecras ín condelc. Diles immorro do etargaire inchoisc i persaind, uair i〈s〉 sloinniudh persainní saindredaigi. Coitchend índles immorro dona etargairib ar chena .i. coitchend ín uírd comairme. Índles immorro do neoch dib na frecair condelg. Ceist, ín gne
Column b
no ín cenel ín fidh? Ís cenel emh ⁊ masa chenel, cadet a gnee? Ni annsa. Fid saerda ⁊ fid aicenta .i. fid saerda fid inn Ogaim, fid aicenta immorro fid na caillí. Et fid inn Ogaim, in gne no in cenel? Is cenel ecin, ar techtaid gne .i. fid aireagda ⁊ forfidh ⁊ taebomna. Is e insin ín cenel cenelach gneach .i. fid. Ceist, ín gne no in cenel in deach? Is cenel emh, ar techtaidh gne .i. secht ndeich na filidechta. Is e sin ín cenel gneach baghabhat ocht n-ernailí c〈e〉 achtar ngne na filidechta. Ceist, ín gne no ín cenel in rem? Is cenel .i. da gne .i. filídecht ⁊ bairdne .i. reim do fídh for fidh ⁊ taebreim do fídh for fídh, ut est:

Coluím caid cumachtach ⁊ rl.
Taebreím immorro, ut est:

A 〈Fh〉 laind, at luam ín gaiscidh grinn
co Maistin maill.
At glan, at gaeth, is gart do rínd–
at laech, a 〈Fh〉 laind.
Ceithri gne for proís o reím .i. reim suin cen cheill, ⁊ reím suin ⁊ ceilli, ⁊ taebreim prosta, ⁊ reím suin namma. Reím suín cen cheill cetum us .i. fer , fir . Reim suín ⁊ cheilli .i. Fland , Flaind . Reim suin tantum Patraic , Patraic ⁊ taebre〈i〉 m prosta .i. fadein . Tri gne ara togarar reim .i. reim ind ⁊ reim ass ⁊ re〈i〉 m ind ⁊ ass malle. Reim ass, ut est fer . Reim índ, ut est fír isin reimniugud. Reim índ ⁊ ass .i. ín fear .i. 〈ind 〉 teít ⁊ ass teít a lanreim índ í ndualus fogur huathaid ⁊ ina dualgus foghar ilair. Reim índ ⁊ ass maille .i. ind a dualgus foghur uathaid ⁊ ilair immalle inna dualus ceilli. No reim ind .i. Patraic , ar ni fil índ iar ceill. Reim ind ⁊ ass malle .i. Fland , Flaind , ar ita índ iar ceill ⁊ íta ass íar suin. Is e sin ín cenel cenelach gneach cenelach ro chumadh sund forsna se〈cht〉 remendaib ⁊rl. Ceist, in gne no in cenel ind forbaidh? Is cenel, ar techtaidh tri gnee. Is e sin in cenel fora tarrasa tri gnee na Gaedelge. Ceist, ín gne no ín cenel int alt? Ís cenel ecín, ar itat tri gnee fai .i. alt saerda ⁊ alt aicenta ⁊ alt co feser. Int alt co feser techtaid coic ngne ⁊ coic cenela. Ceist, in gne no in cenel indsci? Is derb conid cenel ⁊ techtaid `na ´ tri innsce. Is saincenel deochraides 〈 doine 〉 in doman. Ceist, in cenel no in gne in etargoiri? Is cenel eím, uair dianairmidi a gnei. Iss e in cenel etardefriges na huili ⁊rl. Ceist, caide esse in sechtu frisa tomsigther in Goe〈de〉 lg? Ni annsa. Esse feda cetamus .i. in blog aoir tebide gebhes in fid im -elluch focail, unde poeta dixit:

Esse feda is fretede–
ferr duib a aicne occaib.
In blog aeoír thepide
techtas í n-elluch focail.
Caite esse deich? Ni annsa. Ín lin no ín⁅n⁆ uaite son n-oencongbalach airimt⁅her⁆ o dialt co bricht ⁅con⁆ a n-atghabail dib línaib. Caide esse remme? Ni annsa. Ín bruudh filltí fogurda forbriste foil otha in ainmíudh n-uathaid co foxlaid n-ilair. Caide esse fuirbhthe? Ni annsa. Ín tormach no ín digbail n-aímsire airighes aicned i comhshiníudh fri fogur. Cate esse alta? Ni annsa. Ín toe tengadh fil don filid a〈c〉 ceimníughud don litir for arailí mad alt saerda, no don sillaib for arailí mad alt aicenta. Cate esse ínsce? Ni annsa. Ín foludh firen foirbthe fegthair isna tri cenelaibh. Cate esse etargairi? Ni annsa. Ínt athfegadh mete no laiget no inne no ínchoisc no edardeifrighi no et ardelight〈h〉 í no edarderscaigthe rodealbh Dia et er duilib. Cate tomhus fri sechta? Ni annsa. Ín fid tuísseach bís isin rand
Column a
⁊ ín taebo⁅i⁆ mna tuíssecha do thabairt ar aird ⁊ co festar na feda bes isin taebchubaidh in raind ⁊ gurob e in fidh cetna bes isind im〈fh〉 recru na tarmthortcheand ⁊ gurub inund a lín do thaebo⁅i⁆ mnaib bes impu ⁊ co festar cía deach dona ocht ndeachaib da-roígh í n-aisti ⁊ co festar ín taebreim no ín reim do fid for fidh ⁊ co festar cia forbaidh bes for son ceneoil índ ínifrecraí ⁊ co festar cia halt dona seacht n-altaibh ind aircetail .i. na filidechta. Insce .i. co feasar ín se fo ín si inn aisti. Etargaire .i. co feser cía gne ín aircétail do gne do thomus fri sechta. Et ín tan ba roscadh na tomaiste and, cindas no thomhsidhe ` ar ni bidh lancubaidh no taebchubhaid and. ´ ? Ni annsa. Do focul forba anaile no taíspenta don choiceadh focul, uair is coic focail ro mesadh i n-anail ín filed. Cate sechtta ín ochtta índ Auraicepta? Ni annsa. Ín tan is ocht ndialta í mbricht is and is secht n-alta. Cate ín focul oenchongbhalach, dechongbalach, treconngbalach? Aínmnígther o trian ⁊ ní ruidhilsi do ín trían o n-ainmnigther nadat na da trian o n-ainmníghther íarcomarc. Caitiat na da taebomna gabhait greim guthaige? .i. c ⁊ r ar essi a, ut est, Coluim Cille cecinit:

I mba sessach, i m ba seng,
i mba tresach, tuir me glonn,
a C〈h〉 rist, in congebha lind
o thi co techt ar línd long?
Caite tomus fri fid! Ni annsa. Co feisear a llín ⁊ a n-uaite, a met ⁊ a laiget, a cumung ⁊ a n-ecumung, a neart ⁊ a n-aimneart. Is ed a lin: coic aicmi Ogaim .i. coicfear cacha aicmi ⁊ oen co a coic cach ae, conda deligitar a n-airdi. It e a n-airdi: deasdruim, tuathdruim, leasdrum, tredruim, imdruím. Is amlaid im-dreangair crand .i. saltrad fora freim in croind ar tus ⁊ do lam dess reut ⁊ du lam cle fo deoid. Is iarsin is leis ⁊ is fris ⁊ as trit ⁊ as immi. It e a ndeiligte feada ⁊ forfheda ut est: ᚛ᚋᚌᚍᚎᚕᚖᚗᚘᚉ. Ceist, cid ara n-ebertar feda fri suidiu? Ni annsa. Fobith do-miter friu ⁊ con-uaigiter condaib, ut dicitur luis ailme , beithi ailme . Cindas do-miter frisna taebomna amal fidu? Ni annsa. Cach da thaebomna ar fid hi cubaid, cach da cobfid i cubaíd. Is ed is cubaid iarum corob e an fíd cetna beas isna foclaib in imfreccrai ⁊ corob inund a lin du taebomna beas intib, ut est: bas ⁊ las , ⁊ bras ⁊ gras , ceand ⁊ leand , dorn ⁊ corn , dond ⁊ cond . Caíte tomus fri fid? .i. co fesser a lín ⁊ a n-uaiti .i. a lín a coic aicmib ⁊ a n-uaiti i n-aenaicmi, a met ⁊ a llaiget .i. a met hi coic flescaib ⁊ a llaiget i n-aenflescaib. Caite deochair eter a cumang ⁊ a nert? A cumang cetamus: ín tan gabaid guth a n-aenur .i. a no o no u. 〈A 〉 nert immorro ín tan dos bere primshuídhiugud i sillaib, amal ata baís ⁊ laís . Caíte deochair eter a n-egumang ⁊ a n-aimnert? Ni annsa. Ecumang ín tan bithi
Column b
fo nihilus ina guthaige amal ro gab íind . Fír em, air ní thuicter na feda dedhencha filet isna deghfoghraibh sin triana cantain fo chetoir. Aímnert immorro in tan bít i comsuídigthib cutrumaib na defogair 〈⁊ 〉 isna forfedaib amal ata fer ⁊ ben . Coic feadha cach aicmí ⁊ is oen co a coic cach ae .i. `o´ aenfleisc co coic flescaib, ut est: beithi a aenur, nín a coic ur. No dano gne ele? Ni annsa. Ecumang cetamus: in tan bíte fo nialus ut quoniam, quidem lasin Laitneoir, no in tan bíte tri guthaighe a n-aenshillaib lasin nGaedhel, ut Briaín , gliaidh ; feoil , beoir lasin nGaedel. Aimnert immorro in tan bite fo consonacht, ut seruus, uulgus lasin Laitneoir, ut iarum , cian ⁊ ceír ⁊ uull ⁊ aball lasin nGaedhel ⁊rl. Lanc〈u〉 mang da〈no〉 intib etir fedha ⁊ taebhomna co nd-urba uath. Conda delighetar tria n-airde ` .i. tria n-ecosc ´ .i. is caíndeifriges a n-aradu. It é a n-airde: deasdruim ` .i. bethi do deas in droma, is ed aicmí beithi ´ , tuaithdruim ` .i. don leith atuaidh dín druim bis aicme uatha ´ , lesdruim ` .i. leas uait cucut, no leatarsna darín druim bis aicmí muine ´ , tredruim ` is ed aicmi ailmí ´ , imdruim ` .i. andíu ⁊ anall aicmi na forfidh ´ . Is amlaid im-drengar .i. is amhlaid eimh ceímníghthir isinn Ogam amal cemnígther isin crand .i. do lamh dess reut .i. aicmi beithi ⁊ do lamh chle foi díudh .i. aicmi h ⁊ iarsin is leis ⁊ is frís aicmi m .i. les uaít ⁊ fris cucut. Trit immorro aicmi a. Tairís immorro ⁊ immi aicmi na forfidh. Is amhlaid `sin ´ im-dheilighter na fedha ⁊ na forfeda ⁊ na taebomna. Cid ara n-eperar fedha fri saidhíu? Ni annsa. Fo bith do-miter na taebomna friu ⁊ cain-uaighter na focail dibh, ut est: luís ailme, beithe ailme .i. la , ba . Is e sin ín sealbhadh saerdha cen reím acht reim remraíte. Ni annsa. Amal iaraither fidh aireghdha nama ica breith fri sechtu sic iaraither in taebhomna bhis and, cach da taebomna ar fidh, ut dicitur:

Marcach at-chonnac anne.
Etach uaime co ndath cro.
A dath is gilithear geís.
Uan tuinní dath a da o.
Deda airegar and: aentugud co ndelíugud amal ata bas ⁊ las ⁊ is iar comardadh n-airchetail asa, air is inand fidh aireghdha fil intib, ⁊ is inand taebomna degheanach. Sain immorro ín taebomna taeseach .i. el. Cindas toímsiter na taebomna im na fedaibh? Ni annsa. Cach da taebomna dib imon fidh. Is e in comfhot coir ` .i. lancubaid insin, ´ ut est, bas ⁊ las . Is e sin ínt aentughud co n-ínannus, ⁊ int aentugud cen inannus ⁊ is iar comhardugud n-airchetail ata, uaír is inund fidh aireghdha fil intibh ⁊ is comlín do thaebomnaib ⁊ is ed a choir n-airchetail. Co n-agar dano isin aipgitír bunad o aen ⁊ airíc o deda ⁊ a cor a tredhe ⁊ a comhuaim fri ceathardu ⁊ a comdhluthadh fri coicthi, a moradh a seda, a fogail a sechta, a ríagail fri ochta, a íncosc a naede, a asdadh a ndeichthe. Is e ínt aen thuas .i. Feníus Farrsaidh, ín dedha .i. mac Etheoir fris, ín tres mac Aingen, ín ceathramadh Cae, in coiced Amairgen mac Naende meic Nenuail, ín sesedh Ferchertne, in sechtmad a dalta, in〈t〉 ocht〈mad〉 Ceand Faelad, in nomad a dhalta, in dechmad a asdadh i n-aen .i. in Trefocal. Is e seo a thosach in Uraiceapta 〈i〉 ar nAmairgein nGlungeal. Locc don libur-sa Tochur Ínbhir Moír i crich hUa nEnechglaís Cualand. Et is aímser do aimsear mac Miled.
Column a
Perso do Amairgeín Glungel mac Miled. Tucaid a denma Meic Miled dia tothlugud fair amal ata 'nar ndiaidh. Cia arraníc a mberla-sa ⁊ cia airm i n-arneacht ⁊ cissi aímser i n-arnecht? Ni annsa. Arraníc Feníus Farrsaidh oc Tur Nemrua〈i〉 d i cind dech mbliadan iar scailiudh on Tur for cach leath ⁊ is cach comberlaid do-chuaidh and dochum a crichí ⁊ ni cach comcheníuil amal ro gab Cai Cainbreathach, dalta Feníusa Farrsaidh, ín dara descipul sechtmogat na scoilí. Ba do Ebraibh a bhunadhus ⁊ co Eigipt ro fuidhedh ocus is and ro an Fenius fodhesin ocon Tur, ⁊ is and ro aitreabh, conid andsin con-aitchetar chuíce ín scol berla tobaidí do theípu doib asna hilberlaibh tucsat leo di muich conna beith oc nach 〈a〉 ilíu a mberla-sain acht occaib-seomh a n-aenur, no ic neoch no foglaíndfedh leithiu dorísi. Is and saín do-repedh a mbelra asna hilberlaibh ⁊ ro taiselbad do aenfír dib, conid a ainm-sen forta a mbelra-sa. Ba he ín fer hisin .i. Goedel mac Angeín, conid Gaedil de-sidi o Gaedel mac Angin meic Glunfind meic Laimfhíndh meic Agnumain do Gregaibh. Inand tra Gaedel mac Aingin ⁊ Gaedel mac Etheoír .i. da ainm ro badar fora athair .i. Aingin ⁊ Etheoír. Is and iaramh do-ríaghladh in mberla-sa. Í mba fearr iarum do cach berla ⁊ a nba leithíu ⁊ a mba caemu, is ed do-repedh isin nGoedilc ⁊ cach son dona airnecht cairechtaire isna aípgitribh ailibh olchena arrichta carechtaire leo-sumh doibh isin beithi-luís-nín ín Ogaim, ut est: ᚛ᚕᚖᚗᚘᚙ Ro latha iarumh a fedha for leith ⁊ a taebomna dano for leith, co fil cach ae dibh fo leth o 'rlaile. Ni fail leathgutai amal na fail la Grego acht na muite namma. Cach duil dona rabha ainmníugud isna berlaib ailib air-íchta ainmníghthi doibh ` isi `n´ Gaedilg ´ ut est grus ⁊ cloch ⁊ linn .

At-connac ín lís
seach a teged glas,
ínarb imda a grus,
gen gurb imda as.
A nba ferr ⁊ a nba leithiu ⁊ a nba caimíu cach berla, is ed do-ra〈ta〉 d aco isin nGaedelg .i. i nba socair caimíu fri radh .i. socarcaíne leo-sum gutta ⁊ muítí oca and inat leathgutta ⁊ muiti ⁊ guttai amal atat icon Laitneoir. Ferr i ceill leo-sum .i. a coic fri fat ⁊ a coic fri gair, ⁊ a coic fri buga ⁊ a coic fri cruas, ⁊ a coic fri lanfogur ⁊ a coic fri deghfogur, anda a haen-choic fothibh uili, amal ata icon Laitneoir ⁊ is ed as-beir ín Laitneoir: Gabaidh a chuíc guthaige-sium an greim sin uilí, ut est Latine: he omnes uocales producí ⁊ corripí pos〈s〉 unt .i. itat na huilí guthaige Laitinda .i. co caemnachtar co regdar ⁊ co timairceter . Leithiu i llitrib .i. ar ni fil a fhregra sin lasin Laitneoir. grus ` ua ´ .i. tanac galmula lasin Laitneoir ` cat ´ Leithíu o ciallaibh ⁊ foclaib ⁊ lítrib .i. lethe a litribh: ᚛ᚍᚗᚘᚙ Ní fil a frecra lasin Laitneoir. Leithi i foclaib .i. grus ⁊ cloch ⁊ línd . Ní fil a fregra sin lasin Laitneoir. Grus ` .i. tanach ´ , galmula lasin Laitneoir, gruth lasin nGoedel. Dia frecra galmarium lasin Laitneoir faiscre lasin nGaedel. Galmalam lasin Laitneoir, gruthrach lasin nGaedel. Grus lasin nGaedel, ní fil a fregarthach-side lasin Laitneoir. Lapis lasin Laitneoir, cloch lasin nGaedel. Petra, lasin Laitneoir, ail lasin 〈n〉 Gaedel. Sropula lasin Laitneoir, carrach lasin nGaedel. Cloch ` no ael ´ ⁊ onn ⁊ ailcne immorro,
Column b
is iat sin cenela cloch dona fuilet freacarthaich icon Laitneoir. Aqua lasin Laitneoir, uisce lasin nGaedel. Amnís lasin Laitneoir, aband lasin nGaedel. Piscina lasin Laitneoir, iachlinn lasin nGaedel. Linn , immorro, lasin nGaedel, ni fhil a frecra lasin Laitneoir. Leithíu didiu ín Gaedelc i foclaib ⁊ i llitribh desin anda ín Laitin. Is ed as-beir ín Laitneoir cid leithiu i foclaib ⁊ i llitrib ín Gaedelc, ni leithe i cíallaibh, ar cia bet ilanmann icon Gaedel ic sluinn na raet, tíc ín chiall relait asin uathadh focul fil icon Laitneoir. Ní fír on, amal as-bert ín Laitneoir feín: Nísi scirís nomen, cognitío rerum períít .i. at-bail int aichnius inna raet mení aichnígther int ainm . Is e seo a thossach in libhair-sea iar Fenius ⁊ iar nIair mac Nema ⁊ iar nGaedel mac Ethíuir. Is iat sin a persaind ⁊ is i a aimser .i. aímser tancatar Meic Israel uili a hEigípt. I nDacia arricht ci as-beratar alíí co mbad i mMaigh Sennair. Tucait a scriíind .i. a thotlugud do scoil mhoír co Fenius ⁊ co Iar ⁊ go Gome mac nEitheoír a thepe doibh inna nUraicept iarna idnacul do Maissi ⁊ iar fodlaim do Chae Cainbreathach occa. Conad iar sin arríachta n〈a〉 aip〈g〉 itri a n-aentabaill, amal as-beir: Catiat aib〈g〉 itri ⁊rl. Aur- cach toisseach. Aicceac〈h〉 t dano icht aicce ` .i. gnim, ´ air iss i n-aiccí bis ín descipul icon aidi. No aiccept .i. acceptus .i. airíten .i. chucut neach nach fil agut. Na nd-Egeas .i. na ndaei cen cheass .i. na fileadh. Se primthaisigh lasi ndernad ín Tor .i. Eper mac Saile ⁊ Gregus mac Gomer otaít Greic, ⁊ Laitin mac Puín otait Laitin〈d〉 a, Riabad Scot mac Gomer, ⁊ Nemruadh mac Cuís, ⁊ Feníus Farrsaídh. Da bliadain coecat o scailed ín Tuír co flaithius Nin meic Bel. A do coecat 〈a 〉 righi. Ceithir bliadna deac ar tri fichtib ar secht cetaib o fhlaithius Nin meic Bel co deredh flaithiusa Tutaines, rígh in domaín. Is re linn ro toghladh in Trae fo dheoidh: secht mbliadna ingen Laitin meic Puin, conad tri bliadna cethorchat ar noi cetaibh o scaileadh in Tuír co tuc Aeneas Lauina ⁊ Laitin fen do-roine a caingen fris. Is follus as sin co nach certtiaghait lucht ín Uraicepta-sa conad bad e Laidin in sechtmadh primthuíseach ín Tuír. Ceist, caiteat aipgitre na tri primberla eter ainmniugud ⁊ charechtaír? Ni annsa, em. Aipgitir Ebraidí cetamus: aleph beth gemel deleth hee uuall saín heth theth 〈i〉 oth caph iamfech mem nun samech hain phe sade coph res sin thau psi oo alpha 〈b〉 eta 〈g〉 ama delba ee erisinon zeta heta theta iota capa luta moi noi chsi o phe cope ro simma thau uiuu phi chi ennacose Latinorum a b c d e f g h i k l m n o p q r s t u x y z ⁊ et ⁊. Is e in fer cetna tra Feníus Farsaidh araíníg inna ceithri aipgitri-sea .i. aipgitir Ebraidi ⁊ Grecda ⁊ Laitinda ⁊ ín Beithi-Luís-Nin in Ogaim ⁊ is aírí is certíu ín dedenach .i. ín Beithe, air is fo deoidh arricht. Bai coiciur ar fichit isin scoil ba huaislem dib ⁊ is e a n-anmand for
Column a
ta in Beithi-Luís-Nin eter fedha ⁊ taebomna ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚆᚇᚈᚉᚊᚋᚌᚍᚎᚏᚐᚑᚒᚓᚔᚕᚖᚗᚘᚙ ` b l f s n h d t c q m g ng z r a o u e i ea oi ui io ae ´ ⁊ bai morshesser ba huaislíu do suídhibh o ra n-ainmníghthea na secht fedha aireghdha inn Ogaím, conadh oírí ro laithi for leith ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚕᚖ᚜ ` a o u e i ee oo ´ . As-berat arailí it deich feda airegda filet ann ⁊ it e indso a n-anmand: ᚛ᚁᚂᚃᚄᚅᚕᚖᚗᚘᚙ᚜ ` a o u e i ee oo iiii ii ee ´ ⁊ it é a tri do-formagat sen frisna secht thuas: ᚗᚘᚙ ` .i. iiii ii aaee ´ . Conid aire sin ro latha a fedha ⁊ a taebomna for leith ⁊ it e a n-anmand soín fordo taít iarumh. As-berat immorro araile co nach o dhainibh itir ainmníghter fedha in⁅n⁆ n-Ogaim isin Gaedhelg acht o chrandaibh, gen gu haichinter anníu araile crand dibh. Air atat ceithri hernaile for crandaib .i. airid fedha ⁊ athaig feda ⁊ lossa feda ⁊ fodhla feda ⁊ is uaithibh sin a ceathrur ainmnighter fedha ín Oghaim. Airigh fedha quidem .i. dur, coll, cuileand, abhull, uindsiu, ibur, giús. Athaig fedha .i. fern, sail, bethi, lemh, sce, crithach, caerthand. Fodla fedha andso .i. draighen, trom, feorus, crand fír, fedlend, fidhat, finncholl. Lossa fedha .i. aitean, fraech, gilcach, raid, lecla .i. luachair ⁊rl. Beithe dano on beithe ro hainmnigheadh ar cosmaillius fri coís ín bheithe ut dicitur: Feocos foltchain ín beithi ⁊ is airi sin is i mbeithi ro scribadh in cetainm Ogaim tucadh a nErind .i. secht mbeithi tugad do Lugh mac Ethlenn .i. berthair do bean uait nisi eam custodíris ` .i. mine derna tu a coimét. ´ Is aire sin beos scribthar beithi a tosach aipgitre in Ogaim. Luis dano, is o chrand ro hainmniged .i. o cairtheand .i. uair luís ainm caerthaind isint shenGaedelg ut dicitur: Li sula luís .i. caertheand ar aillecht a caer. Fernd dano, o chrand ro hainmniged ut dicitur: Airenach Fiann .i. fernd, air is di na sgeith. Sail dano, is o chrand ro hainmniged ut dicitur: Lí ambí .i. nemli lais .i. ar cosmaillius a datha fri marb. Nín dano, is o chrand ro hainmniged .i. o uindsind ut dicitur: cosdad sida nin .i. uinníus, ar is dí do-niter craind gae triasa coscairther ín sidh, no cosdudh sidha uindís. Nin .i. ginol garmna do-gnither do uindsind .i. isin aimsir sidha togaibter garmna. Huath dano, is o chrand ro hainmniged .i. sce, ut dicitur: comdal cuan huath .i. sce, no ar ís uathmar hi ara deilghibh. Duir dano, is o chrand ro hainm〈ni〉 ged, ut dicitur airde dossaib duir. Tinne dano, is o chrand ro hainmniged .i. cuíleann triana rothenne .i. ar is cuileand ín tres fidh roith in carbaít. Coll dano, is o chrand ro hainmniged ut dicitur: caínfidh .i. coll .i. cach ac ithí a chno. Queirt dano, ís o chrand ro hainm〈n〉 iged .i. abhull ut dicitur: clithar boaiscille .i. elít gelt quert .i. aball. Muin dano .i. finemhain, ut dicitur: airdi masi muin .i. iarsinní fhasas a n-airde .i. finemhain. Gort dano .i. edeand:

Glaisiu geltaibh gort
.i. edind. Ngetal dano .i. gilcach no rait ut dicitur: luth lega getal .i. cilcach no raith. Zraiph dano .i. draighen, ut dicitur: aire srabha sriabh .i. draighin. Ruís dano .i. trom, ut dicitur: ruamna ruice ruís .i. trom. Ailm dano .i. crand gíuís .i. ochtach. Onn .i. aiten. Ur .i. fraech. Edhadh .i. ed uath .i. crand fír no crithach. Idho .i. ibhar. Ebhadh .i. crithach.
Column b
Oir .i. feorus no edind. Uilleand .i. edleand. Iphin .i. spinan no ispin ⁊rl. Anmand fidh tra sin uile amal fo-gabar ísna Duilibh Fedha ín Ogaim ⁊ ní ho dainib ut alíí dicunt. Ceist, 〈cis 〉 lir a cumang? Ni annsa. Lanchumang intibh uilibh et er fedha ⁊ taebomna co nd-aurba huath .i. conas-firbade uath .i. amal bes a n-aicned cídh mor gidh beg e. Is amhlaidh ínnister isin Cin Ollaman .i. cethirshlicht feghthair for fedhaibh .i. cumang ⁊ egumang, lanchumang ⁊ lenchumang . Lanchumang i fedaib, cumang a forfedaibh, egumang a mut〈ibh〉 , lethchumang a leathgutaibh. At-berat araile is treshlicht as choír and .i. lanchumang a fedaibh, ⁊ cumang a forfedaibh, ⁊ ecumang a muitíbh, ar ní fil leathguta la Gaedel. Ceist, cate fot í fedhaibh ⁊ i forfedhaibh ⁊ gair hi taebomnaib .i. gair suidigud, air is leathaimser for taebomnaib do gres a corus for〈f〉 ed . Ceist, cis lir dech do-cussin? ` aspin dassien no scilen ´ . Ni annsa. A ocht: dialt ⁊ recomrac ⁊ iarcomrac, felís ⁊ cloenre ⁊ luibenchosach ⁊ claideamnas ⁊ bricht Oenfidh airegda í ndialt, a da i recomrac, a tri i n-iarcomrac, a ceithri i filis, a coic hi claenre, a se i luibenchosach, a secht i claidemnas, a ocht i mbricht, cenmota taebomna. Ceist, cia roig dialt i mmeít ⁊ i llaiget .i. dialt co ceill coic litri and a n-as mode: ro saigh i llaiget co oenlitir ⁊ is focal son, ut est a, o, i, amal ata á ` .i. ard ´ slebhí, amal íta Ard `a ´ Cuis, ⁊ Ard `a ´ Cartaind, a Slebh Luachra .i. anmand slebhe saindríudh ut dixit Mac Da Cert〈a〉 :

Damh conngair et er da a.
Fon gluaísi gaeth gulbanda.
Is uallach int arganda
re trichaít sed lurganda.
o ` .i. cluas ´ for cind ⁊ I ínís Coluim Cille. Ro saigh didiu i mmeit co a coic littri, ut est bracht, tract, druct, scalp. Scriuthair ⁊ ní hairimther uath isna foclaib dedenachaib arna litrib, acht nod tinfid. Cach ndialt iarum na tormaig fri araili, comcumung cach ae focail. Deich co a ocht a mbricht ⁊ is e met ⁊ laigett cacha Gaeidelgi o dealt co bricht cona n-athgabail dib linaib .i. co cumangar du gach dialt iarna tinol deach. Is bricht a mbith ocht sillaba. Is ed bunad cacha Gaedelge dialt, acht mod ⁊ toth ⁊ traeth. Do-miditer alta uad fri alta duine amal do-miditer fri cach n-indsci. Ceist, cindus do-miditer fri cach n-índsci? Ni annsa. Corop cach dialt friscara di araili, ut est: tis, tuas, tair, tiar, tes, tuaid, gu rub recomarc friscara di araili, ar is cubaid a comfid ⁊ a comdeich. Coig airmí cíntecha in Tuir .i. da tuaith sechtmogat ⁊ da comairlig sechtmogat acco ⁊ da berla sechtmogat for-fodailt doib ⁊ da deiscipul sechtmogat tancadar la Feinius do foglaim na mberla-sin ⁊ da ceimend sechtmogat in airdi in Tuir. Ceist, caidi deifir eter indeall ⁊ tindell? Ni annsa. Ínnell int imcomurc ⁊ tínnell int eirniud. Seacht primtoisigh lasi ndernad in Tor .i. Eber mac Saili, Grecus mac Gomer a quo Greci, Laitin mac Puin a quo Laitin〈i〉 , Riabath Scot a quo Scoiti, Nemruadh mac Cuis meic Caim meic Noi, ⁊ Faillech mac Ragau meic Arafaxat meic Seim . Ceist, cate deochraigter eter cínníud ⁊ cintech〈u〉 ⁊ cinntichu son? Ni annsa. Cínníud in aipgitir Grecda, ar is ceirtiu ar ind aipgitir
Column a
⁅Aspin ⁆ Ebraide. ` aspin dassien scilen ´ Cinntíchú immorro ín aipgitir Laitiianda no ín aipgitir Grecda. Cinntichu son `.i. ´ beithi-luis-nín ín Ogaim no ín aipgitir Laitianda uair is fo deoidh arricht. Cia haenfocul gebes forna ceithrí ernaili inn Auraicepta cen deifír tomuis no tarmforcind no feda no focail na forgnuisi? Ni annsa. Ín focul is aipgitir, ar gebid ar aipgitir Ebraide ⁊ Grecda ⁊ Laitianda. Treidi do-ghní uath .i. bogad ⁊ semígudh ⁊ airdibdad. Bocad cetumus: for taebomnaib ⁊ is 'na ndiaidh do-eagmaíng do `ib´ .i. do p ⁊ do c 〈⁊ 〉 do t ut cloch , both . Iarsin Lait `neoir´ bidh tínfid iar cach taebomna isin Gaedilc. Semig `ud´ im `morro´ f `or´ na taebomnaib chena ⁊ is rempo do-ecmaing doib .i. f `or´ `coic´ taebomnaib .i. f `or´ b, c, d, t, g. Bogad beithi cetam `us´ .i. sop ⁊ lop .i. am `al´ ata B〈h〉 atraig. Uath bogas in beithi fil and, ar ní bi p isin Gaedilc. Semigud, amal ata a B〈h〉 atraig. Uath and is semíu 'nas i n-aill. Bocad cuill .i. clach ⁊ ach , bocad d .i. sodh ⁊ odh . Bocad for tinní .i. tath ⁊ ath . Bocad for gort .i. magh ⁊ agh . Seímigud b immorro .i. a b〈h〉 en , a bhan , a bhe binn . S〈eimiugud〉 c dano .i. o chíun , do cheín , o chianaibh , o chetoir . Semigud d .i. dhamsa , dhuítsiu . Semigud t .i. a t〈h〉 ír , a thuaigh . Semiugud g .i. a ghradh ⁊ a ogha . Aírdibdad immorro forta 〈dá 〉 taebomna ` .i. taebomna amal fedaib ´ .i. for sailig ⁊ for ferna .i. orro dibdudh .i. a mbricht ass di raith amal ata ardibdad sailech .i. a s〈h〉 al , a s〈h〉 uil . Airdibdad ferna .i. a fhind , a fhir , inn f〈h〉 eda . Is sain so frisna cubaid ᚛ᚕ᚛ᚓ᚜ .i. euad ⁊ edadh ín dorusa uerbi ` .i. tabair esemplair ´ gur uínge ⁊ cingit ⁊ cuíng is ecen di littir Latianda ica scribind na consaní .i. n ⁊ g. Ní hecen acht ᚛ᚍ᚜ a oenur ar son in da littre sin isin Gaedilc, ut est: ᚛ᚒᚍᚕ᚜ .i. uínge ᚛ᚉᚗᚍ᚜ .i. cuing ᚛ᚈᚔᚍᚔᚈ᚜ cingít . Nidat inunna dano suin fris nad cubaid cach ae dib-seo ᚛ᚕ⁊ᚓ᚜ , ut est, seeit ` in teinid ´ , tria ᚛ᚓ᚜ a scribind. Seit `.i. ´ conar , tria ᚕ a scribind. Neím nathrach .i. ᚓ a scribind. Min ` .i. beic ´ , iphi and. Min arba .i. ᚛ᚔ᚜ and. Nemh ím talmain, neamh im uisce ᚕ andsen. Air i〈t〉 trega ara tugad forfeda eter isin aib〈g〉 itir ín Ogaim .i. do fregra do defoghur amal ad-berar isna Breathaibh Nemedh .i. genmota forfeda a fail defoghur na nguta ⁊ dano do saínígedh foghur forsna fedhaibh, air is buga fogair bís isna forfedhaibh, ut est neam , ᚛ᚕ᚜ and; naemh , ᚙ and; nem , ᚛ᚔ᚜ and. It e coic gne ín berla tobaidi .i. berla Fene ⁊ fasaige na filed ⁊ berla et arsgarta ⁊ berla forttide na filed triasa n-agaillet cach dib a chele ⁊ iarmberla amal ro gab: cuíc .i. ruín et ballorb .i. ball do forbau na filidechta aícce, no is do chanaid is ainm et muírne .i. mirinn í no míruíne . Gne n-aill do iarmberla .i. iarum ⁊ dano ⁊ atat ⁊ tra ⁊ immorro ⁊ edon ⁊ iar ⁊ ar ⁊ ceist ⁊ caír ⁊ cisne ⁊ caidat ⁊ ni annsa ⁊rl. Gne n-aill dano .i. forsna ` .i. f `er´ aib ´ ⁊ fona ⁊ esna ⁊ tresna , sec〈h〉 na . It e na lorga fuach ín sin lasin filid. Gne n-aill dano .i. he , es , em , co , tre , tair , do , o , fo , faír . Dialt n-etarlemmí ín sin lasin filid. Iarmberla tra cosin annuas. Is aire raiter iarmberla de .i. ara se〈c〉 dacht amal iaruinn, da fedtar a thaithmeach: no iarmberla .i. berla raníg Íar mac Nema fo dheoidh ⁊ ni fetar a thaithmeach. Ocus berla a-edarsgarta et er na fedaibh aireghdaibh .i. berla tresa fuil deliugud na fid n-aire〈g〉 da isin aenfhocul triana n-inde taithmeach, ut est, amal ro gabh ros .i. roí oiss quando ` .i. in tan ´ as rois caelli ⁊ rass iar lind in tan as ros uisce .i. rofhos mad for marbuisce no
Column b
roidh ass mad for sruth ⁊ ro as in tan as ros lín .i. ar a luas ⁊ ar a thigi asas. Ocus a mberla forteidi .i. fordorcha no ruamanta inna filidechta, amal as-rubairt ín file hi scuil Feniusa:

I aill aro ní anfem de
.i. í íííís ⁊ all .i. uasal ⁊ aro .i. ímramh .i. ní anfem de imram co risam ín ínnsi n-uasail .i. Eiri no Espain, no is Espain eicin amal ro gab i n-Imagallaim na Da Thuar:

Brimon smetrac〈h〉
. Berla na filed so .i. in gne deidinach i〈s〉 sund .i. bri .i. briathar, mon .i. cleas, ⁊ smit .i. cluas, ⁊ forrach .i. rigi, no bri .i. briathar, ⁊ mon .i. cleas, ⁊ smetrach .i. smit forrach .i. co forrgidis neach. Cleas bratharda sin do-nidis na filid oc egnuch .i. smít a cluaisi do gabail ina laim .i. amal nach fil cnaim sund ní raib eneach hiconti egnaigeas in fili. Iss e in coiced gne in gnat〈h〉 berla fo-gni do cac〈h〉 , `ar ´ as-berad araili comad e in berla Feíní fasaigi na filed, ⁊ conach berla fo leith et ir. Ceist, caide fot ⁊ gair intib ⁊rl? Ni annsa. Amal ata neam , forfid fil and. Nem immorro, in fid aire〈g〉 da fil and ⁊ is cruaidiu in fid aireghda fil and ⁊ is buigi in forfhid .i. neam, no didiu is gair n-aicnid ⁊ fot suidigthi a fedaib ⁊ gair suigig〈th〉 i i forfedaib ⁊ fot n-aicnid; no dano na feda fhileat sund it inunda ⁊ na guthaigi. Na forfeda immorro it inunda ⁊ na de `o´ fhoghair. In defhoghur fil intib iarum, amal ata bean , bein do-genta de meni beith deofhoghur. Is amlaid na forfeda. Cindus on ⁊ ebad a forfidh ind anma in tan as-berar fer ? Ní codarsna anní-sin arin defoghur. Is cumair sin ⁊ ni bi fair acht aimsear co leith tantum ` .i. nama ´ a n-as modhe. Da aimsir immorro forsin nguthaige fota. Cia bad gairit iarum in defoghur remunn inrathaigte. Ceínmota didiu in fid conicc comardugud fuit ⁊ gair indib, amal as-bert in Laitneoir: ◌◌◌◌◌ 〈circumplex 〉 forsna sillabaib fotta amal ata do , si , ⁊ amal ad-berat acuít forsna sillaba cuimri ut est pax .i. bacc . Is fon indus 〈s〉 in do-beir in Gaedel forshail for fot amal ro-gab sron ⁊ slog ⁊rl et ernin ar-ding dead amal ro-gab leacc ⁊ ceand ⁊rl. Cid timarta iarum ebad isinni is fer, ni la Greco as defoghur in sain. Cid fotera in codarsna sin ⁊ na coic fedha ⁊ na secht fedha ⁊ na deich fedha iar fuilliuc〈h〉 t aili? Ni annsa. Na coic fedha cetamus: ic frecra duna coic guthaigib tug na secht fedha immorro. Na deich fedha immorro .i. iphin ar defoghur ata, emoncoll ar a n-emnaidi ata in tan sin condat a deich samlaid. Pin immorro ar p ata ⁊ amancoll ar x ata conid a secht samlaid. Iar nAuraiccept Muman in so. Gne aili as-berait araili ebad ⁊ oir is ar fedaib ◌◌◌◌◌ aitat. Uilleann immorro is ar y ata ⁊ is ar u in tan bis fo medontaig. Iphin is ar hi fo meodontacht, no is iphin is coir and ar p. Emuncoll didiu, is ar x ata .i. for foimdin na focul nGrecda no Laitinda do thabairt isinn Gaidelg ⁊ is aire raiter eamancoll ris, ar is coll in darna taebomna fil ind x. ⁊ is airi is coll ad-berar d'emnad and ⁊ ní sail, ar is taisec〈h〉 u coll in x ina sail. Conadar didiu isin bethi-luis-nin: Caidi 〈 in fid gabus 〉 greim taebomna ⁊ in fid gabus greim da taebomna ⁊ in fid gabus greim focail?
Column a
⁊ ín fid na geibh greim taebomna na feda na focail? Is e in fidh gabus greim taebomna quidem .i. fid a ndiaid araile ⁊ fidh bis for primfhid a focail no araen re defhoghur a n-aensillaib, ut est beoir, feoil, Briain ⁊rl no fidh teít a consanacht .i. u. Fid gabus greim dá taebomna .i. aenfidh fregras ín tomus do dhib taebomnaib, ut dicitur: cach da taebomna ar fidh. Fid gabus greim focail .i. fidh labhrus a aenur. Fidh na ghabhand greim taebomna na fedha na focail .i. u nihelsa ut dicitur: nec uocales nec consonantes habentur ` .i. nach gutai ⁊ nach consoíní iat ´ no fidh bhís a ndiaid araile ut diximus ` mar adubrumar ´ . Conadar dano isin beithi-luis-〈n〉 in taebomna gabus greim fedha ⁊ taebomna gabus greim taebomna ⁊ feda et taebomna gabus greim da fid no da taebomna et da taebomna gabus gre im fedha et taebomna gabus gre im coic fidh ⁊ se taebomna et taebomna gabus gre im tri fid ⁊ ceithri taebomna et taebomna gabus gre im focail et taebomna na gebhend gre im taebomna no feda no focail. Ín taebomna ghabhus gre im da fid no da taebomna ng. Is i ín taebomna gabhus gre im feda .i. queirt. Is i gabhus gre im taebomna ⁊ feda .i. c ⁊ u ` nihelsa ´ et taebomna gabus gre im fedha .i. gach da taebomna ar fid í tomus. Taebomna gabus gre im coic fed ⁊ ◌ taebomna .i. duir i n-ínad díne disoil. Ni machtad in tan ghabhus gre im na coic fidh ⁊ na se taebomna ge gabhaidh gre im da fidh ⁊ da taebomna. Taebomna gabus gre im trí fídh ⁊ ceithri taebomna .i. sail a n-inad forsail. Taebomna gabus gre im focail .i. taebomna con-geb gre im forbaidhe. Taebomna na geb greim taebomna na feda na focail .i. taebomna dia togaib uath ceand do raít〈h〉 . Ceist, cis lir deich do-chuisin? Ni annsa. In traigh lasin Laitneoir, ín dech lasin filid, ut Donatus dixit: pes est sillabarum et temporum certa dínum〈er〉 atio .i. ata ín traigh conid armidetu demin inna sillab ⁊ inna n-aimser . Ata dano airmidetu derb sillab ⁊ traighed ⁊ aímser ocon Gaidhíul o dhialt co bricht: sillab foirbthe cach deach dibh di arailíu isin Gaedilc conid a hocht samlaidh í mbricht conid airmidetu dearb saín o oensillaib co a ocht. Dialt .i. di fo dhiultadh conach fil alt and. Recomhrac .i. re i comhraiget na di shillaib immon alt. Iarcomrac .i. iarum comraigit .i. iar cach ndedenach .i. comrac na tri sillab forsna da sillabaib tuíseacha. Feleas .i. fi les na lama no fo laís cibeadh dib beras .i. lesin filid, uair is cudruma. Claenre, uair ar a re ` .i. claen a rind ´ is a dho ar ín dara leith ⁊ a tri forin leth n-ailí. Luibenchossach .i. ín choss cona luibnibh .i. na coic meoir ⁊ in traigh ín sessed. Claidemnas .i. claidebh manus .i. manus lamh ⁊ claidebh na laimí ín slinnean, ⁊ is e in secht〈mad〉 dialt. Bricht .i. bríocht .i. ocht mbriathra and, no brícht iarsinni brigtair ocht sillaba and. Ceist, cate deochair eter dialt ⁊ a dheach? Ni annsa. Ín trath is forfhidh ín dialt alt eter defhogur and. In tan immorro is taebomna ⁊ primfidh alt eter in taebomna ⁊ in fid and. In tan immorro is aenguthaige amal ata a, o, alt et er da aimsir and. Aenfid i ndíalt, a do i recomarc ⁊rl .i. primfid no forfid. Is airi sin ní talla in trefoghur i n-aendialt. Ocht sillaba isan focul is mo isan Gaedilc, ut est fiannamailcecheterdarai ⁊ anrocomrainicsiumairne ⁊rl. Tri sillaba deg immorro isin focul is mo isin Laitin ut est tinerificabilitutinetaitibus. Iss e int ainm aírmí .i. a tri no 〈a 〉 ceithir. It eat
Column b
na hanmanda uird airmí immorro primus ⁊ sequndus ⁊ tercius .i. anmand a n-airmí iar proís ⁊ a n-anmand uird airmí immorro iar n-aicned. Is i sin an deochair, airím anforbthe amal ata a ííí no a coic, ar nochon fuillter ` fogailter ´ o choitibh. Airim forbthe, ut est, a se, a aen fo se, a do fo thri, a tri fo do. Airim forbthi in sin, uair airissed o choitibh co coir. Airím ollforbthe ut est a do dec .i. a haen a haile ` ◌ ´ dec, a do a s〈es〉 sed, a tri a ceathramthu, a cethri a trian, a se a ceirtleath samlaidh, amal ro gab a do dec .i. a aen ⁊ a do ⁊ a tri a se sin, ⁊ a ceithri iarsin conid a deich sin ⁊ a se iarsin conid a se déc samhlaíd. Conid airimh ín saín is fuillíu anda coít tria taithmet a lethe. Is cach coitidí ís randaidhí ⁊ ní cach rannaigi is choitide ⁊rl. Ceist, cia roaig dialt i mmeít ⁊ i llaiget? Ni annsa. Dialt co ceill .i. coic litri and a n-as móde, aenlitir immorro a n-as lughude .i. ic sluinn cheilli comlaine amal ata o no i. Dialt didiu bunad cacha Gaedelge acht mod ⁊ tod ⁊ troth. Cid fodera nach bunadh doibh seín? Ni annsa. Ar is dialt cach ai dhibh, ⁊ ní bunad ín raet do fen, no dano is bunadh cach Gaedelge dialt acht mod ⁊ tod ⁊ troth. Acht is momo lem and chena nidat bunad Gaedelge acht is bunad ceillí. Caíte in cenel dianad bunadh? Ni annsa .i. mod cach ferda .i. gach ball ferda ⁊ cach comna ferda ⁊ todh cach mbanda .i. cach ball banda ⁊ cach comna banda; ⁊ troth cach neoturda .i. nach nechtardae .i. cach comna nemeguscda, no dano nídat dialta etir ⁊ nídat bunad Gaedelge iarum mod ⁊ dod ⁊ traet acht ad bunadha ceniuil ut dicitur acht atat arae sin araile Gaedelge dianad bunad amal ro ghabh mod .i. mo a ed í n-airde, no mod .i. mo od .i. od ceol in tan is mascal .i. moo ín ceol. Is moo quam ín ceol is lughu amal ro ghabh índ aidbsi i n-Druim Ceata .i. tood no to od, tae a ed in tan as femen: no tod .i. to od .i. tod in ceol .i. in ceol bec .i. cronan no certan bec í n-aith〈fh〉 egad in moir ` .i. in ceol ís mo ´ . Traeth .i. treíth a ed no a odh fri fedhadh mascail ⁊ femin, no traeth iarsinní traethaít na ciulu islí na ciuil arda .i. stocairecht no cornairecht. Gne n-aile no mod .i. mo a ed í n-airdí in tan is torand no is crand. Todh .i. tae a ed in tan is fod ron aile is taitiu inas in aill. Tra eth .i. tra ethaít, a thraethas in tan is fet, fo bith is caeli ⁊ is cru aidhi inas in ni eli is tra et. As-per aid araili com dis anm and aidmí ciuil. Caidi a n `d´ emnigud? Ni annsa. Mó a od in tan is cruit. Tod .i. tai a od, in tan as bindi is tuíu ⁊ is isliu atá 〈na 〉 a n-aill. Traeth .i. traethaíd in dis eili in tan is stocc, fo bith is airdi a 〈fh〉 áidh. Is airi is traeth doib. No dano mod ⁊ tod ⁊ traeth .i. anmunda ball ferrda ⁊ band〈a〉 ⁊ neudarda sin amal as-bert in Laitneoir: nomen membri uiri uel nomen membri muileiris uel nomen membri neutri ⁊ it focail Grecda sin ciasu Laitine ata deismirec〈h〉 t dib ⁊ nac〈h〉 dad dialta, ar nis filet o neoch ⁊ ní fuilter uaitib acht mine derntar mod for mod ⁊ tod for tod ⁊ traeth for traeth. Secundum quosdam cumad et arscarad indsci: Isse, issi, issed, iar Macaib Miled. Uindius, uindsi, ondor, iar Feraib Bolg. Mod, t⁅ `o´ ⁆ od, traeth, iar Tuathaib De Danand. Iss e so tra a cumair
Column a
.i. is e bunad gach Gaedelge .i. dialt .i. o recomrac co bricht ⁊ ni bunad he d'aensillaib amal `ro gab ´ mod ⁊ tod ⁊ traeth ⁊ iar cach dialt tucad-side sund ⁊ is aire ro tathmetaid-side sech gach dialt, ar do-chuaidh menma friu comtís recomraig: air fo-gabar a condaill .i. a caindeligud, ut diximus. No dano mod ⁊ tod ⁊ traeth a n-anmand na mball ferda ⁊ banda ⁊ neoturda amal as-bert in Laitneoir: Nomen membri uirilís ⁊ nomen membri muliebris ⁊ nomen membri neutri ⁊ it focail Grecda sin cidh i Laitin ata desmirecht dibh ⁊ is airi nachat dialta, ar ní fil〈et〉 o neoch ⁊ ni filter uaidibh acht meni derntar mod ⁅⁊ ⁆ for mod ⁊ tod fri tod ⁊ traeth fri traeth. Do-miditer alta uad .i. toimsiter aisti inn aírcetail fri haltaibh na ndaeni amal toims〈i〉 ter fri cach indsce. Cindas toímsiter fri cach ínsci? .i. corop cach dialt frecras-sa di araili amal ata tís tuas, air is ed a chubhaidh in tan is cobfhidh, ⁊ is cobfhid in focal ind imfrecra ⁊ is comdeach in tarmfor〈t〉 cend. Coic filltigthi fichet hí remim amal ros gabh andso sis: Fer a ainmniugud. Fir a sealbad. I fiur a aitreib. Ar fear a airicheall. Co fear a ascnam. In fer a inchosc. A fir a togairm. Hi fer a innothacht. Sech fer a sechmall. Oc fir a furmiud. O fhir a foxaul. For fer a fortud. Fri fer a frerlige . In fir a tustidhi. Fo fiur a fothud. Do fiur a dhanad. De fhíur a dingbhail. Iar fiur a thiarmoracht. La fer a thaebtu. Im fer a ímthimcheall. Ar fíur a fresgabhail. Dar fer a thairsce. Frisin fer a thormach. Tre fer a thregdhadh. Is fer a thuarasgbhail. Ri fíur a remíudh. Fedar dano a n-illar .i. fir 〈a 〉 ai〈n〉 mnigud , na fir a tuarascbhail, ac feraib a ínchosc, na fer a shealbad, dona feraib a ndanadh, sic ín sequentibus. Fear didiu, ebadh a fhidh ín anma as-berar fer, e a guta, dialt a diach .i. son oencongbalach cen alt et ir. Dichongbail and io no iphín a fidh ina remim no ína shealbhadh in tan as-berar fír .i. ar bít ín dis ína reim io and amal ata fír iphín and amal ata do fhir io amal ata a fír iphin amal ata o fhir. Is aire nach airimh ebhadh ína reim ce beith í n-araileib and amal ata co fer ⁊rl. Air ní fil acht reim ceilli namma in gach baile i mmairend in fhidh bís isin ainmnid. Isna filltib as io no iphin bhis íntib in gach baile nach mairend conid aire sin ad-berar io no iphin a fhidh ína reim no 'na shealbad ⁊rl. Dínin disail a forbaidh .i. a aicníd lasin Laitneoir, air it e teora fuirbhthe do-chuisnet .i. arnín ⁊ dinin dishail ⁊ forsail .i. arnín arding 〈d〉 ed, forsail for fot fedair, dinín disail for gair gabhaidh. Arnin, ut est glonn ⁊ donn ⁊ crann ⁊ glenn. Forsail, ut est sron ⁊ slog ⁊ mor. Dínín disoil, ut est fer ⁊ cor ⁊ ler ⁊ tor ⁊ cach timarta air chena. In tan scribt〈h〉 ar ínt ainm Ogaim is and scribtar na forbaide-sea uasu fri realadh fuid ⁊ gair no fri tennad, ar ni tuigfidhea cheana. Uair amal do-beir ín Laitneoir acuít forsna sillabaib cuimre, ut est pax ⁊rl ⁊ circumplex forsna sillabaib fota, ut res, sic do-beir in Gaedel dine dishoil arna cuimribh, ut est fer ⁊ for〈s〉 ail forna fodaib amal ro gab
Column b
lamh ⁊ amal bís graib in gach aenebert ilfoclaig la acuit no la circumplex, sech hís arnin araen re dine disail no araen rí forsail i n-aenfocul ut ceann ⁊ sron. Airnin iarum ernid nin no airnin .i. fair nin, air is nin scribthar ag fuacra na forbaidi-sin .i. nin ainm coitcheand do gach litir et er feadaib ⁊ taebomnaib. Forsail dano sail faír air í〈s〉 sail scribt〈h〉 ar ig incosc na forbaide-sin ar is for fut bis forsail, ⁊ i〈s〉 siniud na haimsire do forín sail, no forsail .i. foruillid in focul conad foda no forsail .i. furail seach in cumair. Dini〈n〉 disail .i. di fo diultad and co nach nín ⁊ co nach sail acht is duír scribthar ac ínchosc na forbaidi-sin .i. ar is didbail na haimsire toirnes duír amal as tormach tormaiges sail, no dine disail de sin dofuilliud .i. nemfuilliud. As-beraít araile is aire scribthar duir ar dine disoil, air is duír fil ar dus an dine disóil, ⁊ is aire scribthar nin air nín, ar is nin fil fo deoidh and ⁊ is aire scribthar sail ar forsail ar is sail fil a medon inte no ut alíí dicunt ail .i. aímser furail seach in cumair. Díne .i. dinin .i. ní nin .i. in fid acht is forbaid. Di〈sh〉 ail .i. ín aimsir fota no di〈sh〉 ail .i. nemhfhuilled no nemfurail. Alt co fesear cía halt huad dona secht n-altaib .i. anamain, nath, anair, eamaín, laid, setrud, soinemain, dian cona nduanaib. O seín inund is o dheachaib sluintir alta nan huad ar na rob innsci cumascda. Nath .i. noaid anair. Anamain .i. an somain. Laed .i. laitir no luaitir no leoaid in tan is air, no is onní as laus .i. moladh. Sedradh .i. séd raid no raith air set. Sainemain .i. sain a maine risin aisti reamaind. Dian .i. di air: no dían .i. adbol an nomain. O sin anund .i. ota na secht primaisti amach is o deacaib is ní de na deachaibh for-icfa ⁊ is uaidibh ainmníugud doib a forba gacha rainne a nduain ⁊ recomrac a forduain ⁊ iarcomarc bairdne, ar na rop innsce cumaisci ar na ro〈b〉 prois amal aistí na ndaerbard. Lorga fuach .i. lorg ua focul .i. amal bite lorga i llamaib duine for portaibh sesga og immthecht o purt do phurt ar na torchrad inna lighi, imtha is amlaidh ith e in so na lorga biti a ciallabair no í ngenaib na filed ic fosugud o focul co focul. Lorca fuach iarum .i. remsuigeacad da sillaeibh et er in da comuaim, ut Cormac bard cecinit:

Im ba seasach, im ba seang ⁊rl.
.i. in ba in lorga fuach. A dialt n-et arleme .i. aensillab et er in da comuaim, ut est:

Cia leth gu brath iar cuairt cros
co sluidfea mo coblach creas?
In ba sair ba siar ri suail,
in ba tuaid no in bodes?
Cia et er lond ⁊ leath in dialt n-et arleme ⁊ ata lorga fuach ⁊ dialt n-et arleme isin rand ar medon .i. in ba ⁊ is ba. Fertot a thelgud noe .i. a telgud duine, ar is nae duine, ut est dia ndama nae for tír .i. duleíce in duine cessad fair, teít iarum dia fothrugud din uísciu, do-lece don bruch sis isin uisce, tot ol ín tond fae .i. fa tot dano a ainm ín foghair-sin do-gní in tond tott. Tott dano a ainm forcmachta ` no forcumascda ´ di sun, ut est bu bo go ged, no ín guth trom do-gni in dae oca lecon forsin uisce. O fodhar na genemna ro hainmnígthea go go i fogur, no bu bo .i. tot, no dano ar-foem ín duine a etach immi o nac〈h〉 ailiu. Is ed as-beir-s〈i〉 um i suidi fertom ` .i. ferdo dam .i. ´ feartot ar du chele frit, briathar chesta sin .i. feartot ar a chele
Column a
fris, briathar gnima so. Aurlon `d´ dano ai `n´ m d'oreill gaei .i. índ adarc dub bis mon gaí, is di ar-sisidar in gai, ím-tha is amlaid ar-sisidar in indsce don trediu-sa .i. ís e is i is ed, no dona deich n-urlandaib-sea .i. se da tri cethri .i. urlanda ferínsci sin .i. is e .i. ín fear, da .i. da fear, tri .i. tri fír, ceithri .i. cethri fir, no urlonn índsci slondud reimmi .i. ferínscí ⁊ banínscí ⁊ deimínsci. Inunda immorro urlann ferinsce ⁊ banínsce o sin amach. Is aire nach indister seach a ceathair. Si di teora cetheora urlanna banínsce andsin. Is i .i. in bean, di .i. di mnai, teora .i. teora mna, ceitheora .i. ceitheora mna. It e ⁊ at iat immorro urlanna coitcheanda et er banindsci ⁊ feríndscí. Is ed immorro urlann deminnsci ut dicitur: is ed a cheann. Fri hurlainn ferinnsci dano aentaigis deminnsci a n-urlandaib ilair .i. da nem ut dicitur da fear ⁊rl. No urland innsce .i. ferinnsce ⁊ baninnsce ⁊ deminnsce. Coníge seo corp ind Auraiccepta.